"сәнәт гезити": уйғур мәдәнийитиниң йоқитиливатқанлиқи кишини чөчитиду

Ихтияри мухбиримиз җәвлан
2020-11-06
Share
dunya-xelq-muzikiliri-koriki-guljahan-uyghur-senet-2.JPG Өзбекистан, афғанистан вә уйғур елидин кәлгән сәнәткарлардин тәшкилләнгән "муқам" намидики сәнәт гурупписи дуня хәлқ музикилири көрикидә маһарәт көрситиватқан көрүнүш. 2013-Йили 11-сентәбир, ситокһолм.
RFA/Qutlan

Хитай һөкүмити нәччә он йилдин бери уйғур тили вә мәдәнийитиниң тәрәққиятини чәкләп кәлгән болса, йеқинқи йиллардин буян уларни пүтүнләй йоқитиш қәдимини тезләтти. Ши җинпиңниң "2-әвлад милләтләр сиясити" әмәлийәттә аз санлиқ милләтләрни тәлтөкүс ассимилатсийә қилиш сиясити болуп, бу сиясәт 2014-йилдин буян мисли көрүлмигән зораванлиқ билән давам қилди. Хитайниң "хитайчилаштуруш" шуари астида арқиму-арқа йолға қойған "тилни хитайчилаштуруш, динни хитайчилаштуруш, мәдәнийәтни хитайчилаштуруш" сиясити уйғурларни лагерларға солап қийнаш билән бирликтә иҗра қилинди. Хитай һөкүмити уйғурларниң мәвҗутлуқиниң әң муһим бәлгиси болған тилини йоқитишқа урунупла қалмай, уларниң мәдәнийәт мираслири вә кимлик бәлгилирини вәйран қилишни муһим нишан қилди. Болупму уйғурларниң әнәниви мәдәнийити, өтмүш хатириси вә коллектип еңиниң намайәндиси болған мәсчит, мазарлиқ вә өйлирини тамамән вәйран қилип, уйғурларниң турмуш шәклини хитай пасонида "қайта яритиш"қа урунуп кәлди.

Америкида турушлуқ сиясий көзәтчи илшат һәсән әпәнди уйғур ислам мәдәнийитиниң түрк ислам мәдәнийитигә тәвә икәнликини, уйғурларниң миллий мәвҗутлуқиниң бу мәдәнийәт билән юғурулуп кәткәнликини ейтқандин кейин мундақ деди:"хитай һөкүмити уйғурларниң миллий кимликиниң ислам мәдәнийити билән юғурулуп кәткәнликини билгәнлики үчүн бу мәдәнийәткә һуҗум қилди."

Лондон вә ню-йоркта чиқидиған "сәнәт гезити" тор бетидә 3-ноябир "уйғур мәдәнийитини йоқитиш хитайниң қорқунчлуқ һәрикитиниң бир қисми" намлиқ мақалә елан қилинған болуп, униңда көрситилишичә, австралийә истратегийә вә сиясәт тәтқиқат мәркизи йеқинда хитай һөкүмитиниң уйғур районидики мәдәнийәт мираслириға бузғунчилиқ қилиш әһвали тоғрилиқ доклат елан қилған болуп, униңдики қорқунчлуқ санлиқ мәлуматлар кишини чөчүтидикән. Хитай һөкүмити 2017-йилдин башлап 65 пирсәнт мәсчит, 58 пирсәнт исламий ядикарлиқларни вәйран қиливәткән. Қәшқәрдила 2016-йилдин башлап 70 пирсәнт мәсчит чеқип ташланған. Бу хитайниң системилиқ, пиланлиқ йүргүзгән мәдәнийәт қирғинчилиқиниң бир қисми икән. Шуниң билән бир вақитта, уйғур аилилириму ханивәйран қилинған, җамаәт паалийәтлири вә һейт-байрамлар чәкләнгән, алим-өлималар тутулуп, көп қисми из-дерәксиз йоқ қиливетилгән, маарип, мәмурийәт вә башқа аммиви саһәләрдә уйғур тили тамамән чәкләнгән.

Голландийәдә турушлуқ паалийәтчи асийә ханим хитайниң уйғур ислам мәдәнийитигә һуҗум қилишиниң пәқәт динға һуҗум қилишла әмәс, бәлки миллий ассимилатсийә сияситиниң иҗра қилиниши икәнликини билдүрүп мундақ деди: "хитайниң ислам  мәдәнийитини йоқитип, униң орниға хитай мәдәнийитини дәсситишкә урунуши маһийәттә уйғурларни ассимилатсийә қилиш қәдимини тезлитиштур."

Мақалидә йәнә чәт әллик инсаншунаслар, мимарлиқ мәдәнийитини тәтқиқ қилғучилар, рәссамлар, фотографларниң уйғур районини тәкшүрүп тәтқиқ қилғандин кейинки тәсиратлири баян қилинған болуп, уларниң һәммиси дегүдәк уйғурларниң мәсчити вә мазарлиқлиридики мимарлиқ сәнити вә униңға юғурулған мәдәнийәт амиллирини тилға елип өткән. Уларниң қәйт қилишичә, уйғурларниң бу тарихи мираслири уларниң йирақ өтмүштин кәлгән етиқад, турмуш вә сәнәт алаһидиликиниң рошән намайәндиси болуп, буларниң ичидә мәсчитләргә селинған пәштақ уйғурларниң өзгичә ислам бинакарлиқини әкс әттүрсә, ордам мазириға тәвә дашқазан қатарлиқ буюмлар уйғурларниң тәвәррүк мәдәнийәт изналириға вәкиллик қилидикән. Буларниң һәммиси уйғурларниң миллий хаслиқиға шаһит болидиған қиммәтлик байлиқлар болуп, хитайлар буларни йоқ қиливетиш арқилиқ уйғурларни өз тарихидин, өз әнәнисидин вә өтмүш хатирисидин мәһрум қалдурушни мәқсәт қилған.

Илшат һәсән әпәнди уйғур мәсчитлири вә мазарлириниң оттура асия ислам бинакарлиқ сәнитини намайән қилидиған маддий мираслиримиз икәнликини билдүрди. Асийә ханим уйғур мәсчитлири вә мазарлириниң диний етиқад билән юғурулуп кәткән мәдәнийәт мираслиримиз икәнликини ейтти.

Мақалидә билдүрүлүшичә, хитай һөкүмити уйғур райониниң шәһәр-базарлиридики бәзи чоң җамә вә мәсчитләрни чеқип униң орниға сода сарайлири яки қавақхана қурған; мәсчитләрниң өзигә хас алаһидиликлири болған мунар, пәштақ, қуббә, әрәбчә һөснхәт вә ләвһәләрни чиқирип ташлиған. 14-Әсиргә аит болған қәшқәр һейтгаһ җамәсиниң дәрвазисидики ләвһәни чиқириветип, ичигә йөткәп қойған. 1540-Йили селинған қағилиқ җамәсиниң көлимини кичиклитип, униңдин чиқарған бош земинға сода мәркизи салған. Җүмә күнлири кишиләр асасән мәсчитләргә бармас болған. Буларниң һәммиси хитай һөкүмитиниң дин дүшмәнликидин, уйғурларни диний сорунлардин, җамаәт паалийитидин мәний қилишидин шәкилләнгән әһвал болуп, бир хитай әмәлдари буниңдики мәқсәтниң "уйғурларниң нәслини үзүп ташлаш, йилтизини қирқип ташлаш, өз ара алақисини кесип ташлаш, кимликини елип ташлаш"икәнликини чүшәндүргән.

Илшат һәсән әпәнди хитайниң һазир уйғурларниң һәм етиқадиға һәм миллий кимликигә тәң һуҗум қилип хитайлаштурушқа, йәни хитай пуқралиридәк аңсиз, райиш қулларға айландуруш икәнликини оттуриға қойғандин кейин мундақ деди:"хитайниң мәқсити миллий кимликимизни өзгәртиш, өзгәртәлмисә вәйран қилиш, вәйран қилалмиса қирип түгитиштур. Шуңа һәр бир уйғур өзиниң миллий мәвҗутлуқини сақлап қелиш үчүн пүтүн вуҗуди билән тиришиши керәк, болмиса манҗулар вә индиянларға охшаш қисмәткә дуч келимиз. яратқучи бизни уйғур дәп яратти, шуңа бу һәм бизниң мусулманлиқ бурчимиздур."

Асийә ханимму сөзиниң ахирида хитайниң бу миллий вә мәдәний қирғинчилиқиға хәлқара ярдәм бәрмигән әһвалда, уйғур мәдәнийитиниң кәлгүсидә йоқилип кетиш хәвпигә учрайдиғанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт