"Sen'et géziti": Uyghur medeniyitining yoqitiliwatqanliqi kishini chöchitidu

Ixtiyari muxbirimiz jewlan
2020-11-06
Share
dunya-xelq-muzikiliri-koriki-guljahan-uyghur-senet-2.JPG Özbékistan, afghanistan we Uyghur élidin kelgen sen'etkarlardin teshkillen'gen "Muqam" namidiki sen'et guruppisi dunya xelq muzikiliri körikide maharet körsitiwatqan körünüsh. 2013-Yili 11-séntebir, sitokholm.
RFA/Qutlan

Xitay hökümiti nechche on yildin béri Uyghur tili we medeniyitining tereqqiyatini cheklep kelgen bolsa, yéqinqi yillardin buyan ularni pütünley yoqitish qedimini tézletti. Shi jinpingning "2-Ewlad milletler siyasiti" emeliyette az sanliq milletlerni teltöküs assimilatsiye qilish siyasiti bolup, bu siyaset 2014-yildin buyan misli körülmigen zorawanliq bilen dawam qildi. Xitayning "Xitaychilashturush" shu'ari astida arqimu-arqa yolgha qoyghan "Tilni xitaychilashturush, dinni xitaychilashturush, medeniyetni xitaychilashturush" siyasiti Uyghurlarni lagérlargha solap qiynash bilen birlikte ijra qilindi. Xitay hökümiti Uyghurlarning mewjutluqining eng muhim belgisi bolghan tilini yoqitishqa urunupla qalmay, ularning medeniyet mirasliri we kimlik belgilirini weyran qilishni muhim nishan qildi. Bolupmu Uyghurlarning en'eniwi medeniyiti, ötmüsh xatirisi we kolléktip éngining namayendisi bolghan meschit, mazarliq we öylirini tamamen weyran qilip, Uyghurlarning turmush sheklini xitay pasonida "Qayta yaritish"qa urunup keldi.

Amérikida turushluq siyasiy közetchi ilshat hesen ependi Uyghur islam medeniyitining türk islam medeniyitige tewe ikenlikini, Uyghurlarning milliy mewjutluqining bu medeniyet bilen yughurulup ketkenlikini éytqandin kéyin mundaq dédi:"Xitay hökümiti Uyghurlarning milliy kimlikining islam medeniyiti bilen yughurulup ketkenlikini bilgenliki üchün bu medeniyetke hujum qildi."

London we nyu-yorkta chiqidighan "Sen'et géziti" tor bétide 3-noyabir "Uyghur medeniyitini yoqitish xitayning qorqunchluq herikitining bir qismi" namliq maqale élan qilin'ghan bolup, uningda körsitilishiche, awstraliye istratégiye we siyaset tetqiqat merkizi yéqinda xitay hökümitining Uyghur rayonidiki medeniyet miraslirigha buzghunchiliq qilish ehwali toghriliq doklat élan qilghan bolup, uningdiki qorqunchluq sanliq melumatlar kishini chöchütidiken. Xitay hökümiti 2017-yildin bashlap 65 pirsent meschit, 58 pirsent islamiy yadikarliqlarni weyran qiliwetken. Qeshqerdila 2016-yildin bashlap 70 pirsent meschit chéqip tashlan'ghan. Bu xitayning sistémiliq, pilanliq yürgüzgen medeniyet qirghinchiliqining bir qismi iken. Shuning bilen bir waqitta, Uyghur a'ililirimu xaniweyran qilin'ghan, jama'et pa'aliyetliri we héyt-bayramlar cheklen'gen, alim-ölimalar tutulup, köp qismi iz-déreksiz yoq qiliwétilgen, ma'arip, memuriyet we bashqa ammiwi sahelerde Uyghur tili tamamen cheklen'gen.

Gollandiyede turushluq pa'aliyetchi asiye xanim xitayning Uyghur islam medeniyitige hujum qilishining peqet din'gha hujum qilishla emes, belki milliy assimilatsiye siyasitining ijra qilinishi ikenlikini bildürüp mundaq dédi: "Xitayning islam  medeniyitini yoqitip, uning ornigha xitay medeniyitini dessitishke urunushi mahiyette Uyghurlarni assimilatsiye qilish qedimini tézlitishtur."

Maqalide yene chet ellik insanshunaslar, mimarliq medeniyitini tetqiq qilghuchilar, ressamlar, fotograflarning Uyghur rayonini tekshürüp tetqiq qilghandin kéyinki tesiratliri bayan qilin'ghan bolup, ularning hemmisi dégüdek Uyghurlarning meschiti we mazarliqliridiki mimarliq sen'iti we uninggha yughurulghan medeniyet amillirini tilgha élip ötken. Ularning qeyt qilishiche, Uyghurlarning bu tarixi mirasliri ularning yiraq ötmüshtin kelgen étiqad, turmush we sen'et alahidilikining roshen namayendisi bolup, bularning ichide meschitlerge sélin'ghan peshtaq Uyghurlarning özgiche islam binakarliqini eks ettürse, ordam mazirigha tewe dashqazan qatarliq buyumlar Uyghurlarning tewerrük medeniyet iznalirigha wekillik qilidiken. Bularning hemmisi Uyghurlarning milliy xasliqigha shahit bolidighan qimmetlik bayliqlar bolup, xitaylar bularni yoq qiliwétish arqiliq Uyghurlarni öz tarixidin, öz en'enisidin we ötmüsh xatirisidin mehrum qaldurushni meqset qilghan.

Ilshat hesen ependi Uyghur meschitliri we mazarlirining ottura asiya islam binakarliq sen'itini namayen qilidighan maddiy miraslirimiz ikenlikini bildürdi. Asiye xanim Uyghur meschitliri we mazarlirining diniy étiqad bilen yughurulup ketken medeniyet miraslirimiz ikenlikini éytti.

Maqalide bildürülüshiche, xitay hökümiti Uyghur rayonining sheher-bazarliridiki bezi chong jame we meschitlerni chéqip uning ornigha soda sarayliri yaki qawaqxana qurghan؛ meschitlerning özige xas alahidilikliri bolghan munar, peshtaq, qubbe, erebche hösnxet we lewhelerni chiqirip tashlighan. 14-Esirge a'it bolghan qeshqer héytgah jamesining derwazisidiki lewheni chiqiriwétip, ichige yötkep qoyghan. 1540-Yili sélin'ghan qaghiliq jamesining kölimini kichiklitip, uningdin chiqarghan bosh zémin'gha soda merkizi salghan. Jüme künliri kishiler asasen meschitlerge barmas bolghan. Bularning hemmisi xitay hökümitining din düshmenlikidin, Uyghurlarni diniy sorunlardin, jama'et pa'aliyitidin men'iy qilishidin shekillen'gen ehwal bolup, bir xitay emeldari buningdiki meqsetning "Uyghurlarning neslini üzüp tashlash, yiltizini qirqip tashlash, öz ara alaqisini késip tashlash, kimlikini élip tashlash"ikenlikini chüshendürgen.

Ilshat hesen ependi xitayning hazir Uyghurlarning hem étiqadigha hem milliy kimlikige teng hujum qilip xitaylashturushqa, yeni xitay puqraliridek angsiz, rayish qullargha aylandurush ikenlikini otturigha qoyghandin kéyin mundaq dédi:"Xitayning meqsiti milliy kimlikimizni özgertish, özgertelmise weyran qilish, weyran qilalmisa qirip tügitishtur. Shunga her bir Uyghur özining milliy mewjutluqini saqlap qélish üchün pütün wujudi bilen tirishishi kérek, bolmisa manjular we indiyanlargha oxshash qismetke duch kélimiz. Yaratquchi bizni Uyghur dep yaratti, shunga bu hem bizning musulmanliq burchimizdur."

Asiye xanimmu sözining axirida xitayning bu milliy we medeniy qirghinchiliqigha xelq'ara yardem bermigen ehwalda, Uyghur medeniyitining kelgüside yoqilip kétish xewpige uchraydighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet