Индиана университети лагерлар мәсилиси һәққидә юмилақ үстәл йиғини өткүзди

Мухбиримиз әркин
2019-02-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка индиана университетиниң мәркизи асия тәтқиқат орни чақирған уйғурларниң вәзийити вә лагерлар мәсилисини музакирә қилиш йиғинидин көрүнүш. 2019-Йили 18-феврал.
Америка индиана университетиниң мәркизи асия тәтқиқат орни чақирған уйғурларниң вәзийити вә лагерлар мәсилисини музакирә қилиш йиғинидин көрүнүш. 2019-Йили 18-феврал.
Social Media

Бу, индиана университетиниң йеқинқи 4 ай ичидә 2‏-қетим йиғин чақирип, уйғурниң вәзийити, лагерлар мәсилиси вә уйғурлар үчүн немиләрни қилиш керәкликини музакирә қилишидур. Мәзкур университет уйғурлар һәққидики тунҗи паалийитини өткән йили өктәбирдә өткүзгән иди. Мәлум болушичә, мәзкур университетниң «мәркизий явро-асия тәтқиқат орни» уйғур вәзийитиниң йеқинқи 4 ай ичидики өзгиришигә қарап бу қетимқи юмилақ үстәл йиғинини өткүзгән.

Индиана университетиниң дотсенти, тонулған уйғуршунас гарднер бовиңдон риясәтчилик қилған йиғинда мәзкур университетниң уйғуршунаслиқ вә музикашунаслиқ пәнләр докторанти әлис андерсон ханим, америка җорҗи вашингтон университетиниң сиясий пәнләр профессори, уйғуршунас шон робертс, америка кишилик һоқуқ қурулушиниң ташқи ишлар директори луиса греф вә мәзкур қурулушниң рәиси, адвокат нури түркәлләр доклат бәргән.

Йетәкчи профессори гарднер бовиңдонниң башчилиқида мәзкур йиғинни уюштурған саһипханларниң бири докторант әлис андерсонниң билдүрүшичә, улар уйғур җәмийитидә йеқинқи 4 ай ичидә йүз бәргән нурғун өзгиришләрни көздә тутуп 2‏-қетим бу йиғинни өткүзүшни тоғра тапқан. У 19‏-феврал күни уйғур тилида зияритимизни қобул қилип мундақ деди: «10-айдин бери вәзийәттә нурғун өзгиришләр болған. Мәсилән, бу лагерларниң сани, омуми көлими чоңийип, сани көпийип ашундақ бир өзгиришләр болған. Униңдин башқа уйғур җәмийитидә тонулған профессорлар болсун, нахшичилар, музикантлар, артислар болсун техиму көп адәм йоқап кәтти. Бу өзгиришләрни көздә тутуп йетәкчи оқутқучим болған гарднер бовиңдон билән биз 2‏-қетимлиқ бу йиғинни ечишни тоғра таптуқ».

Әлис андерсон ханим йиғинда бәргән доклатида хитайниң уйғур диярида бир җимҗитлиқ пәйда қилип, бу бошлуқни өзлириниң толдурмақчи болуватқанлиқини билдүргән. Әлис андерсон: «бу хитай һөкүмити уйғур диярида елип бериватқан һәрикәтлири арқилиқ бир хил җимҗитлиқни пәйда қиливатиду. Иккинчиси, бу җимҗитлиқ дегиним бир бошлуқ, бу толдурғили болидиған бир хил бошлуқ, дәп қараймән. Үчинчи, хитай һөкүмити өзи пәйда қилған бу бошлуқни өзи толдурмақчи, дәп хуласә чиқардим. Бу бәк қорқунчлуқ иш. Лекин мениңчә булар уйғурларниң өрп-адәтлири, мәдәнийити, бәлким уйғурларниң өзини йоқатмақчи. Бу һәммимизгә аян».

Йиғинида җорҗи вашингтон университетиниң профессори шон робертс уйғур вәзийитиниң һазирқи нуқтиға келишиниң арқа көрүнүши вә районда йүз бериватқан һадисиләр һәққидә доклат бәргән. У 19‏-феврал зияритимизни қобул қилип, йиғинниң әһвалини тонуштурди. Шон робертс мундақ дәйду: «мән йиғинда бәргән доклатимда хитайдики уйғур райониниң вәзийити қандақ қилип һазирқи нуқтиға келип қалди, дегән мәсилиниң арқа көрүнүши һәққидә тохталдим. Шуниңдәк мән йәнә доклатимни мәзкур районда немиләр йүз бериватқанлиқиға даир омуми учурни тонуштурушқа мәркәзләштүрдим. Чүнки, мән буниң арқа көрүнүши һәққидики учурларға алақидар нурғун кишиләрни өзүм тонуймән.

Йиғинда «уйғур кишилик һоқуқ қурулуши» ниң рәиси нурий түркәл хитайниң райондики сияситиниң қандақ қилип инсан лаһийәләш қурулушиға өзгәргәнликигә чүшәнчә бәргән. У сәйшәнбә күни зияритимизни қобул қилип мундақ деди: «мән тохталған нуқтилар асасән һазир йүргүзүлүватқан сиясәтниң бир күн яки бир қанчә айда оттуриға чиқип қалған ишму яки йиллардин бери тәрәққий қилип оттуриға чиққан һаләтму?дегәндин ибарәт. Мән уни чүшәндүрүш үчүн уйғурларниң өткәнки 50‏-60 йиллиқ кәчүрмишини селиштуруп униңға чүшәнчә бәрдим. Чүнки, хитай һөкүмити өзиниң йиллардин бери елип бериватқан иҗтимаий лайиһәләш қурулушини бүгүнки күндә инсан лайиһәләш арқилиқ вә шинҗаң мәсилисини һәл қилишниң ахирқи усулини тапқанлиқини чүшәндүрүватиду».

Нурий түркәл доклатида йәнә оқуғучиларға бу мәсилидә һөкүмәтләрни, җәмийәтни вә диний гуруһларни ишқа селишниң зөрүрлүкини тәкитлигән. У мундақ дәйду: «униңдин кейин ғәрб әллириниң болсун, мусулман дунясиниң болсун немишқа мушундақ еғир бир вәзийәткә җиддий муамилә қилмайду, буниңға қандақ тәдбирләрни қоллиниш керәк дегән мәсилини оттуриға қойдум. Мәсилән, алий мәктәп оқуғучилири болуш сүпити билән америка пуқраси болуш сүпити билән өзиниң һөкүмитини, өзи яшаватқан җәмийәтни, һәтта диний гуруһларни ишқа селишниң зөрүрлүкини тәкитләп, тәклип вә пикирләрдә болдум».
Шон робертс зияритимизда қобул қилғанда йәнә хитайниң уйғур районидики сияситиниң радикаллиққа қарши ноқул бихәтәрлик мәсилиси әмәслики, униң уйғур кимликигә қарита қайта лайиһәләш елип бериватқанлиқини әскәртип, буниң уйғур җәмийити иҗтимаий қурулмисиға бузғунчилиқ қилишқа башлиғанлиқини билдүрди. Шон робертсниң илгири сүрүшичә, буни тохтитиш үчүн һәр қайси дөләтләрниң бирлишип, бу мәсилини б д т ға елип чиқиши һәм бу ишқа қатнашқан карханиларни җазалиши керәк икән.

У мундақ деди: «мениңчә, ахири бу мәсилә хәлқараниң тәдбир қоллиниши үчүн б д т ға елип чиқилиши керәк. Бирақ буниң үчүн техиму көп дөләтләрниң қоллиши вә пидакарлиқ қилишиға тоғра келиду. Бу америка, явропа дөләтлири вә канада биләнла чәклинип қалмай, униңға мусулман дөләтлириниңму вә шундақла буниңға көңүл бөлидиған шәрқий җәнубий асия әллиридәк қошна дөләтләрниңму иштирак қилишиға тоғра келиду. Мениңчә бу хитайға бесим шәкилләндүрүшниң бирдинбир йоли. Бу мәсилидә мән йәнә хитайни мурәссәгә кәлтүрүшниң йәнә бир йоли лагерларға мунасивәтлик иқтисади саһәләргә бесим қилиш, хитайниң уйғур районида йүз бериватқан һадисиләргә қатнашқан карханиларни байқут қилиш дәп қараймән.»

Индиана университети «мәркизий явро-асия тәтқиқат орни» ниң билдүрүшичә, уларниң мәзкур юмилақ үстәл йиғиниға паалийәтчиләр вә тәтқиқатчиларни тәң тәклип қилишидики мәқсити кишиләрниң мәзкур районда йүз бериватқан кризисниң «дәриҗиси вә көлимини техиму яхши чүшинивелишини алға сүрүшкән». 18‏-Феврал күни университетиниң гүзәл сәнәт залида өткүзүлгән «уйғур қайта-тәрбийәләш лагерлири: немиләр йүз бериватиду вә немиләрни қилиш керәк?» темисидики мәзкур йиғин наһайити зор қизиқиш қозғиған болуп, қатнашқан адәмниң көплүки алаһидә әскәртишкә тегишлик бир мәсилә болди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт