Америка антропологийә илмий җәмийити: «хитайниң ғәрбий шималидики йәрлик милләтләргә қаритилған һуҗум тохтитилиши керәк»

Мухбиримиз ирадә
2020-03-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка монтана университетиниң ярдәмчи профессори ерик шилуссел(Eric Schluessel) әпәнди.
Америка монтана университетиниң ярдәмчи профессори ерик шилуссел(Eric Schluessel) әпәнди.
hs.ias.edu

Хитай һөкүмитиниң уйғур елидә йолға қоюватқан сиясәтлириниң уйғур миллий мәдәнийити вә миллий кимликини түптин йоқитишни мәқсәт қилғанлиқи йәниму көп кишиләр вә органларниң ортақ етирап қилишиға еришмәктә. Җүмлидин йеқинда америкадики нопузлуқ илмий органлардин болған «америка антропологийә илмий җәмийити» бу һәқтә мәхсус баянат елан қилип, хитай һөкүмитиниң уйғур миллий мәдәнийитигә қаратқан йоқитиш һәрикитини қаттиқ әйиблиди. Америкида 1902-йили қурулған вә дунядики әң чоң антропологийә илмий тәтқиқати вә тәтқиқатчилар җәмийити болған бу органниң баянати күчлүк диққәт қозғиди.

«Хитайниң ғәрбий шималидики йәрлик милләтләргә қаритилған һуҗум тохтитилиши керәк» дәп мавзу қоюлған баянатта, хитай һөкүмитиниң райондики уйғур, қазақ қатарлиқ милләтләргә йүргүзүватқан сиясәтлиригә қарита күчлүк наразилиқ ипадиләнгән. Униңда «хитай һөкүмити йәрлик милләтләрниң кимликини йоқитиш һәрикитини дәрһал тохтитиши керәк» дейилгән.

Баянатта, хитай һөкүмитиниң уйғур елидики һәр саһәдики зиялийларға бәргән зәрбиси алаһидә тәкитләнгән болуп, төвәндикиләр баян қилинған: «биз хитай һөкүмитиниң террорлуқ вә зораван күчләргә қарши туруш сәпсәтиси астидики һәрикитиниң уйғур, қазақ қатарлиқ милләтләрниң 400 дин ошуқ мәдәнийәт башламчилириниң тутқун қилиниши билән нәтиҗиләнгәнликидин қаттиқ өкүндуқ. Бундақ зиялийлар, алимлар, артислар бир милләтниң өрп-адәтлириниң, мәдәнийитиниң йәткүзгүчилиридур. Уларниң йоқитилиши бу милләтләрниң өз мәдәнийити вә тарихини язидиғанларниң давамлиқ мәвҗут болуш-болалмаслиқиға нисбәтән күчлүк әндишә пәйда қилмақта. Мана бу зиялийлар арисида бизниң кәсипдишимиз, дуня бойичә етирап қилишқа еришкән профессор раһилә давутму бар иди»

Биз бу һәқтә раһилә давутқа охшаш уйғур зиялийлириниң тутқун қилиниш мәсилиси һәққидә өз пикирлирини ипадә қилип келиватқан америка монтана университетиниң ярдәмчи профессори ерик шилуссел әпәндини зиярәт қилдуқ. У харвард университетиниң тарих вә шәрқий асия тиллири бойичә докторлуқ унваниға еришкән болуп, уйғур тилиниму интайин раван сөзләйду. У радийомизға қилған сөзидә хитай һөкүмитиниң уйғур зиялийлирини нишанға елиштики сәвәблири үстидә тохтилип, уйғур зиялийлириниң пикирлиридики йеңилиқ роһиниң хитай һөкүмитини чөчүткәнликини билдүрди.

У мундақ деди: «хитай һөкүмити хитай ичидики хитайчә болмиған тилларда мустәқил пикирләрниң оттуриға чиқишидин бәкму еһтият қилиду. Чүнки улар уйғурларниң зади немә дәватқанлиқини контрол қилалмайдиғанлиқини һес қилған болса керәк, болупму раһилә давут, абдуғаппар қатарлиқ уйғур антропологлар вә етнографлардин қарайдиған болсақ, улар толиму йеңи болған еқимларни шәкилләндүргән. Мәнчә хитай, бу хәлқниң партийә тәрипидин контрол қилинмиған, әксичә хәлқаралиқ пикир еқимиға маслашқан бир системилиқ пикир еқими вә бир идийә гурупписи шәкилләндүрүватқанлиқини сәзгән. Хитай һөкүмити әркин пикирләрдин қорқиду. Бирақ уйғурларниң пикирлири, нутуқлири болса әксичә интайин йеңи вә толиму иҗадчанлиққа игә. Мәсилән, биз язғучи пәрһат турсунниң әсәрлирини елип ейтидиған болсақ, у һәқиқәтәнму бәк йеңилиқ яритиш роһиға игә, сизниң күткиниңиздин толиму пәрқлиқ. Мана бу дегәнлик уйғур зиялийлириниң яш әвладларни өз ана тили арқилиқ пикир йүргүзүш, кәшип қилиш вә ипадә қилишқа йетәкләйдиған динамика вә илмий асасқа игә икәнликидин дерәк бериду. Демәк, уйғур тили вә уйғур маарипи хитайдәк һакиммутләқ бир һакимийәт үчүн хәтәрдин дерәк бериду.»

«Америка антропологийә илмий җәмийити» елан қилған баянатидиму «хитай һөкүмитиниң уйғурларниң мәдәнийәт сәрхиллирини йоқитиш, уларниң иҗтимаий қурулмилириға бузғунчилиқ қилиш, аилә мазарлиқлири, тавап қилидиған муқәддәс орунлири, мәсчит вә шундақла әнәниви олтурақлишиш алаһидиликлири, мәһәллә-койлирини вәйран қилиш, әнәниви иқтисадий паалийәтлирини, тирикчилик усулини бузуш қатарлиқ һәрикәтлириниң һәммиси йәрлик хәлқләрни ханивәйран қилишниң әң зораван васитилиридур,» дәп көрсәткән.

Баянатта йәнә, хитай һөкүмитиниң уйғур елидә уйғурларни асас қилған бир милйон әтрапида йәрлик милләтләрни уларниң тили вә мәдәнийитини йоқ қилишни мәқсәт қилған йиғивелиш лагерлириға қамиғанлиқи, аилиләрни вәйран қилиш арқилиқ йәрлик милләт балилириниң 70 пирсәнтини дөләт контроллуқидики йетимханиларға йиғивалғанлиқи, пүткүл районниң дуняниң һечқандақ йеридә көрүлүп бақмиған назарәт системиси билән башқурулуватқанлиқи қатарлиқ тәпсилатлар баян қилинған.

Ярдәмчи профессор ерик шилуссел болса гәрчә бундақ сиясәтләр түпәйли уйғур миллий мәдәнийити вә кимлики еғир зиянларға учрисиму, әмма униң йоқалмайдиғанлиқини тәкитлиди. У мундақ деди: «мениңчә уйғур мәдәнийити интайин күчлүк, уйғур хәлқиму интайин қәйсәр. Бундақ вәқәләр илгириму йүз бәргән вә уйғурлар уларниң һәммисидин аман қалған. Әлвәттә бу һуҗумлар уйғурларға нурғун зиянларни елип келиду, уларға қийинчилиқларни туғдуриду. Әлвәттә раһилә давутқа охшаш зиялийларниң тутун қилиниши уйғур мәдәнийитигә, уйғур ағзаки мәдәнийитигә еғир зәрбиләрни бәрди. Уйғур мәдәнийити, уйғурлар әлвәттә бәлгилик дәриҗидә бузғунчилиққа учрайду, бирақ улар йоқалмайду. Улар күчлүк. Чәтәлләрдики уйғур җамаитиму уйғур мәдәнийитини, уйғур пән-маарипини сақлаш, илмий журналларни чиқириш қатарлиқ тиришчанлиқларни көрситиватиду. Буларму нәтиҗисиз қалмайду»

Мәзкур орган баянати ахирида, америка антропологийә илмий җәмийитиниң 10 миңдин артуқ әзаси болған мустәқил, сиясәттин мустәсна, мәнпәәт көзлимәйдиған бир хәлқаралиқ пән-маарип тәшкилати икәнликини вә униң әзалириниң инсанлар җәмийитидики әркин вә очуқ-ашкара учур еқимини яқилиғучилар икәнликини әскәрткән. Баянатта: «уйғур, қазақ қатарлиқ милләтләргә қаритилған бу һәрикәтләр хитайниң антропологийә тәтқиқат органлири вә тәтқиқатчилири билән болған хәлқаралиқ илмий һәмкарлиқлиримизға көләңгә чүшүрмәктә. Шундақла йәнә хитай билән антропологийә саһәсидә һәмкарлашмақчи болуватқан хитай болмиған тәтқиқатчи-илмий хадимларға нисбәтән бир әхлақий соал пәйда қилмақта. Биз, хитай һөкүмитиниң түркий мусулман милләтләрниң иҗтимаий һоқуқлири вә кишилик һоқуқлириға капаләтлик қилишини күчлүк йосунда тәләп қилимиз, уйғурлар вә қазақларни халиғанчә тутқун қилишни тохтитишни, уларниң пикир әркинлики вә һәрикәт әркинликигә қоюлған чәклимини бикар қилишни тәләп қилимиз» дейилгән.

Доктор ерик шилуссел әпәндиму юқиридики баянатни қоллап, «бу һәммимизгә қилинған зиянкәшлик» дәп тәкитлиди. У мундақ деди: «мениңчә бу хәлқарадики илим әркинликигә қилинған һуҗумларниң бир қисми. Һакиммутләқ һакимийәтләр инсанларниң әркин пикир қилиш һоқуқини көрмәскә салмақта. Раһилә давутқа охшаш нурғунлиған уйғур зиялийлири чәтәлләрдики хизмәтдашлири билән һәмкарлишип ишлигән. Улар аллиқачан хәлқара илим җамаитиниң бир парчисиға айлинип болған. Шуңа уларға қилинған зиянкәшлик, һәммимизгә қилинған зиянкәшлик болуп һесаблиниду»

Ерик шилуссел йәнә америка антропологийә илмий җәмийитиниң бу баянатидин толиму хурсән болғанлиқини, чүнки униң уйғур зиялийлири вә пүткүл уйғур мәдәнийитиниң қиммити наһайити ениқ вә күчлүк шәкилдә муәййәнләштүрүлгән бир баянат болғанлиқини тәкитлиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт