Uyghur musapirliri biliwélishqa tégishlik nuqtilar (2)

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-07-29
Share

Wetinini terk étip gherb elliridin panahliq tilewatqan Uyghur musapirlirining, panahliqning bezi shertlirini biliwélishining zörürlüki melum bolmaqta.

Gherb metbu'atliri 2015 - yilining 2 - dunya urushidin kéyin dunyada eng chong köchüsh dolquni barliqqa kelgen bir yil bolghanliqini ilgiri süridu. Urush, tebi'iy apet yaki namratliq keltürüp chiqarghan bu köch - köch, asiya we afriqa elliridiki milyonlighan insanning yurtini tashlap démokratik gherb elliridin panahliq tilishige seweb bolghan.

Biraq, Uyghurlarning wetinini terk étishidiki seweb ulargha oxshimisimu, 90 - yillardin kéyin türkiye hem yawropa ellirige kélip panahliq tiligen Uyghurlarning sanimu tarixtiki herqandaq zaman'gha qarighanda zor derijide ashqan. Ijtima'iy taratqulardiki melumatlargha asaslan'ghanda, hazir türkiyege yéqinqi birqanche yil ichide kélip yerleshken Uyghurlarning sani 10 mingdin ashqan. Yawropa ellirige kélip panahliq tiligenlerning sanimu 10 mingdin halqip ketken.

D u q mu'awin re'isi ümid agahi ependi bu Uyghurlarning 95 pirsentining panahliq iltimasi qobul bolghan bolsimu, yene bir qismining jawab kütüwatqanliqini éytti.

Uzun yillardin buyan gérmaniyening karlisruhi shehiride musapirlarning panahliq xizmetliri bilen, bolupmu Uyghurlarning panahliq ishliri bilen meshghul bolup kelgen Uyghur ziyaliysi enwer ehmet ependining bildürüshiche, Uyghurlarning wetinini terk étishige seweb bolghan amillarning xitay zulumi ikenliki ayan. Biraq Uyghurlar "B d t kishilik hoquq ehdinamisi" we jenwe kélishimidiki kona hem yéngidin kirgüzülgen panahliq shertlirige a'it bezi mezmunlarni yaxshi biliwalsa, gherb elliridiki panahliq iltimaslirining ongushluq hel bolushigha paydisi tégidighanliqini tekitlidi.

Enwer ehmet ependi, aldinqi programmimizda tilgha alghan gherb elliridin panahliq tileshning 6 türlük shertini bügün nisbeten tepsiliy izahlidi. U sözide yene, ayallarning, bimarlarning panahliq hoquqi heqqidimu toxtaldi.

Diqqetni chékidighini, insanlarning ma'arip terbiyisidin toluq behrimen bolalmasliqi seweblik panahliq iltimasida bolushtin ibaret yéngi belgilime.

Enwer ehmet ependi, xitayning "Qosh tilliq ma'arip" siyasiti tüpeyli ana til terbiyisidin mehrum boluwatqan Uyghurlarning bu nuqtigha étibar béshi lazimliqini tilgha aldi.

Panahliq ishliri mutexessisi enwer ehmet ependi, Uyghur qizlirining "Éshincha emgek küchliri" namida xitaygha yötkilishidiki sewebning arqa körünüshi heqqide toxtilip, xitay hökümitining Uyghur qizlirini xitay erlirige yatliq bolushqa mejburlash niyiti barliqini ilgiri sürdi we Uyghur qizlirining bu xildiki mejburiy nikahtin özini qachurup gherb elliridin panahliq tilesh hoquqigha ige ikenlikini bayan qildi.

Axbarat wasitiliridiki uchurlargha asaslan'ghanda, xitay hökümiti Uyghurlarning gherb elliridin siyasiy panahliq tilishige seweb boluwatqan amillarning hemmisini inkar qilidu. Mesilen: din mesiliside, aldinqi aylarda chiqarghan diniy erkinlikke a'it aqtashliq kitabida bayan qilghinidek, "Uyghurlar tarixta misli körülmigen diniy erkinlik dewride yashimaqta" deydu. Xitay ölkilirige yötkiliwatqan Uyghur qizlirini "Éshincha emgek küchliri" dep teswirleydu. Ma'arip saheside yolgha qoyuluwatqan Uyghur tilini cheklesh siyasitini "Qosh tilliq ma'arip" dep perdazlaydu. Siyasiy bésimlarni bolsa "Térrorgha qarshi heriket" dep niqablaydu.

Xitay hökümiti atalmish "Éshincha emgek küchlirini sirtlargha yötkesh siyasiti" ni 2014 - yilidin bashlap kücheytip yolgha qoyushqa bashlighan. Xitayning mezkur siyaset bahaniside Uyghur qizliri köp salmaqni igileydighan "Ishlemchiler" qoshunini xitay ölkiliridiki "Ish orunliri" gha yötkishi Uyghur jem'iyitide naraziliq qozghighan. Axiri mezkur siyaset 2009 - yilidiki "5 - Iyul weqesi" ge seweb bolghan. Shundaqtimu, xitayning mezkur siyasetni hélihem izchil dawam qiliwatqanliqi ilgiri sürülmekte.

Enwer ehmet ependi yene, diniy bésim siyasiti tüpeyli panahliq tileshkimu bolidighanliqini sherhlidi we bir qisim xitaylarning türlük dinlarning muxlisi ikenlikini bildürüp, özlirining diniy erkinlikini qoghdash dewasi bilen gherb elliridin siyasiy panahliq tilewatqanliqini, eksiche ming yilliq islam étiqadi xitay hakimiyiti teripidin depsende qiliniwatqan Uyghurlarning bu sahelerge sel qarawatqanliqini ilgiri sürdi.

Enwer ehmetning axbarat wasitiliridiki uchurlargha asaslinip éytishiche, xitay hökümiti Uyghurlarning gherb elliridin siyasiy panahliq tilishige seweb boluwatqan amillarning hemmisini inkar qilidu. Mesilen, din mesiliside, aldinqi aylarda chiqarghan diniy erkinlikke a'it "Aqtashliq kitabi" da bayan qilghinidek, "Uyghurlar tarixta misli körülmigen dini erkinlik dewride yashimaqta" deydu. Xitay ölkilirige yötkiliwatqan Uyghur qizlirini "Éshincha emgek küchliri" dep teswirleydu. Ma'arip saheside yolgha qoyuluwatqan Uyghur tilini cheklesh siyasitini "Qosh tilliq ma'arip" dep perdazlaydu. Siyasiy bésimlarni bolsa "Térrorgha qarshi heriket" dep niqablaydu.

Biraq, gherb elliri hökümetliri xitay teripidin Uyghurlarning béshigha kéliwatqan zulumlarni yaxshi bilgech, öz derdini ishenchlik rewishte, muwapiq shekillerde otturigha qoyalighan Uyghurlarning panahliq iltimasini asanla qobul qilidu. D u q bash katipi dolqun eysa ependimu bu nuqtini testiqlidi.

Gérmaniyede ötken ikki hepte ichide 4 qétim hujum weqesi yüz bergen bolup, gérmaniye da'iriliri bu hujumlardin az dégende üchining panahliq tiligüchiler teripidin élip bérilghan térrorluq hujumi ikenlikini éytqan.

Mezkur hujumlar 2015 - yilidin buyan 1 milyondin artuq musapirni qobul qilghan gérmaniyede bash ministir mérkélning köchmenler siyasitige naraziliq pikirlirini ulghaytqan idi.

Gérmaniye bash ministiri an'géla mérkél peyshenbe küni gérmaniye qatarliq yawropa elliride yüz bériwatqan térrorluq hujumlirini qattiq eyibleydighanliqini, emma gérmaniyening köchmenler we musapirlar siyasitining özgermeydighanliqini jakarlighan.

Undaqta térrorluq hujumliri we köchmenlerge qarshi pikir éqimi Uyghurlargha qandaq tesir körsitishi mumkin?

Dolqun eysaning bildürüshiche, nöwette gérmaniyedimu 2 mingdin artuq Uyghur yashaydighan bolup, bularning arisida yéngidin panahliq tiligüchilermu we panahliq netijisini kütüp turghuchilarmu bar. Emma gérmaniyede yüz bergen hujumlar Uyghurlarning panahliq mesilige tesir körsitelmeydiken.

Xulase qilghanda, Uyghur musapirliri gherb ellirige kélip panahliq tiligende, siyasiy panahliqtin bashqa "Urush musapirliri", "Tebi'iy apet musapirliri", "Késellik musapirliri", "Diniy bésim musapirliri", "Ma'arip musapirliri" dégendek salahiyetlerde panahliq iltimasida bolushning mumkinlikini biliwélishi lazim iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.