Қазақистан, қирғизистан вә русийәдики мутәхәссисләр «уйғур қанун лайиһәси» һәққидә инкас қайтурди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-05-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Уйғур 2019 намлиқ» қанун лайиһиси америка дөләт мәҗлисидә авазға қоюлуватқан көрүнүш. 2019-Йили 3-декабир, вашингтон.
«Уйғур 2019 намлиқ» қанун лайиһиси америка дөләт мәҗлисидә авазға қоюлуватқан көрүнүш. 2019-Йили 3-декабир, вашингтон.
house.gov

Мәлумки, йеқинда америка кеңәш палатаси тәрипидин «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» ниң толуқ аваз билән мақуллуқтин өтүши пүтүн дунядики уйғурларни һаяҗанға салди. Мәзкур лайиһәдә хитайниң уйғур елидә йүргүзгән бастуруш сиясити, уйғур вә башқиму түркий-мусулман хәлқләрни тутқун қилиши вә түрмә-лагерларға қамиши, муһаҗирәттә яшаватқан уйғурларға тәһдит селиши, кишилик һоқуқиниң дәпсәндә болушиға сәвәбкар болған хитай әмәлдарлирини җазалаш қатарлиқ мәзмунлар киргүзлгән болуп, бу хитай тәрәпни қаттиқ беарам қилған иди.

«Уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» ниң мақуллиниши дунядики һәр қайси аммиви ахбарат васитилиридә вә мутәхәссисләрдә күчлүк инкас қозғиди. Шу җүмлидин рус, қазақ, өзбек тиллиқ мәтбуатларда мақалиләр елан қилинип, уларда мәзкур қанун лайиһәсиниң уйғур вә башқиму аз санлиқ милләтләрниң һәқ-һоқуқлирини қоғдашқа қаритилғанлиқи, униңға йәнә америка президенти доналд трамп һөкүмитиниң уйғур миллитигә қарита зулум сиясити елип бериватқан хитай әмәлдарлириға ембарго елан қилиши қатарлиқ мәзмунлар киргүзүлгән.

«Ексклюзив» агентлиқида елан қилинған «а қ ш сенаторлири хитайдики уйғурларни қоғдап, қанун лайиһәси қобул қилди» намлиқ мақалида ейтилишичә, һазир доналд трамп хитайни корона вируси вәзийитиниң күчийишидә әйибләватқан бир вақитта мәзкур қанун лайиһәси америка президентини уйғурларниң хитай тәрипидин бастурулушиға қарита техиму кәскин аваз чиқиришқа чақиридикән.

«Һола нәвс» тор бетидә берилгән «а қ ш сенати хитайдики мусулманларни қоғдашта қанун лайиһәси қобул қилди» намлиқ мақалидә американиң икки чоң партийәси тәрипидин мақулланған «уйғур қанун лайиһәси» ниң асасән хитайниң шималий-ғәрбий районида яшаватқан уйғур мусулманлириға қарита тәқибләш сиясити йүргүзүватқан юқири дәриҗилик хитай әмәлдарлириға қарши ембарго қоллинишқа, шундақла кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидә пайдилинилидиған мәһсулатларға мәлум екиспортлуқ чәклимиләр киргүзүшкә мумкинчилик беридиғанлиқи ейтилған.

«Азадлиқ» радийосиниң қазақ тәһриратида елан қилинған «һәм уят, һәм кәчүрүлмәйдиған иш: а қ ш сенати хитайға шинҗаңға мунасивәтлик ембарго йүргүзүшни мақуллиди» дегән мақалида мундақ дейилгән: «шинҗаңдики қазақлар билән уйғурларниң бесим көрүп, лагерға қамиливатқанлиқи тоғрилиқ дәсләпки хәвәр 2017-йили әтиязда тарқилшқа башлиған. Б д т билән кишилик һоқуқ қоғдаш тәшкилатлири хитай һакимийити шинҗаңдики милйонлиған уйғурлар билән биргә башқиму түркий тиллиқ милләтләрниң вәкиллирини хитайниң ғәрбий-шималидики ‹сиясий тәрбийәләш лагерлири' да тутуп турғанлиқи тоғрилиқ чиққан. Башта мундақ хәвәрни инкар қилған бейҗиң уни «әсәбийликкә қарши чарә» дәп чүшәндүргән вә сиясий лагерларни ‹хитай тили өгинип, кәспий маһарәт тәрбийиләйдиған мәркәзләр» дәп атиған».

Мақалида йәнә рәсмий бейҗиңниң бу қанун лайиһәсигә мунасивәтлик һеч қандақ бир пикир билдүрмигәнлики тәкитләнгән.

Өзбекистанниң «тарҗимон» ахбарат торида берилгән «а қ ш сенатори уйғурларниң һоқуқлирини һимайә қилиш тоғрисида қанун мақуллиди» намлиқ мақалида уйғур елидики «мусулманларни һеч қандақ бир әйибсиз вә сотсиз узун вақит қамақта тутуп туруватқан, уларға нисбәтән шәпқәтсиз, ғәйрий-инсаний, қәдир-қиммәтни кәмситидиған мунасивәттә болған, уларниң яшаш һоқуқини, әркинликини, шәхсий дәхлисизлик һоқуқини бузғанлиқта әйибкар дәп һесабланған» шәхсләргә нисбәтән ембарголар җари қилинидиғанлиқи ейтилған.

Мақалида йәнә мундақ дейилгән: «уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати а қ ш кеңәш палатасиниң бу қанунни мақуллиғанлиқини мәмнунийәт билән қобул қилди. Тәшкилат бу қанун хитай һөкүмитигә техиму толуқ болған сиясий җаваб қайтурушида биринчи муһим қәдәм икәнликини тәкитлиди. Дуня уйғур қурултийи өзиниң тивиттер сәһиписидә ‹бу һәммимизгә чоң үмид беғишлайду' дегән хәвәрни елан қилди.»

Америка кеңәш палатаси тәрипидин мақулланған «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» һәққидә қазақ, рус, қирғиз, өзбек, уйғур мутәхәссислири немә дәйду?

Радийомиз зияритини қобул қилған тонулған қазақ паалийәтчиси, сиясәтшунас дос көшим әпәнди бу қанун лайиһәсиниң мақулланғанлиқини сөзсиз қоллайдиғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «бу йәрдики гәп уйғур вә башқилардила әмәс. Әгәр асасий милләтләр туридиған мәмликәттә аз санлиқ милләтләргә бесим көрситилидиған болса, мәсилән, уларни ассимилятсийә қилишқа, уларниң миллий алаһидиликлирини йоқитишқа қаритилған сиясәтни тутқан шәхсләргә қарши җаза қоллиниш мәсилиси бу пүткүл демократик мәмликәтләрниң асасий позитсийәси. Әлвәттә, илгири ақ ш ниңму, б д т ниңму һөҗҗәтлиридә бу мәсилә бар болған, әмма кейинки бәш йилда хитайдики аз санлиқ милләтләргә көрситиливатқан бесим хәлқара дәриҗидә яхши баһасини елиши керәк. Мениңчә, американиң бу лайиһәни мақуллиши шу баһаниң бир бәлгиси, бир қәдими.»

Дос көшим йәнә хитайниң һазирқи вақитта мундақ лайиһәләрниң қобул қилинишиға анчиму әһмийәт бәрмәйдиғанлиқини, чүнки мундақ ишларниң хитайниң бешидин көп өткәнликини билдүрди. У йәнә мәзкур қанун лайиһәси америка тәрипидин қобул қилинғанлиқтин хитайниң буни америка вә хитай оттурисидики риқабәтчилик дәп қарайдиғанлиқини, шуниң үчүн мундақ һөҗҗәтләрниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатиға охшаш нопузлуқ хәлқара тәшкилатлар тәрипидин қобул қилинишиниң интайин муһимлиқини көрсәтти.

Кишилик һоқуқ бойичә қазақистан бюросиниң директори евгений җовтис әпәндиниң пикричә, бу қанун лайиһәси асасий җәһәттин сиясий әһмийәткә игә икән. У мундақ деди: «биринчидин, шинҗаң уйғур аптоном районида әң алди билән уйғурларда йүз бериватқан бу әһвал бир йил әмәс, бәлки уйғурлар өз һоқуқлири үчүн күрәш қилип келиватқан оттуз йилдин ошуқ вақиттин буян созулуп келиватиду. Уларниң һоқуқлири хитай тәрипидин қаттиқ бузулуватқанлиқтин улар башқа әлләргә қечиватиду. Әпсуски, мушу вақитқичә я америка, я явропа иттипақи, я б д т уйғурларниң әһвалиға җиддий көңүл бөлмәй кәлди. Хитайниң уйғур вә башқа мусулман хәлқләргә қарши қурған лагерлириму пәқәт түнүгүн пәйда болған әмәс. Улар узун йиллардин буян мәвҗут болуп кәлсиму, хәлқара тәшкилатлар буниңға етибар бәрмигән. Әлвәттә, мундақ қанун лайиһәсиниң һазир пәйда болуши дуняви сиясий сәһнидә америка билән хитай оттурисидики күрәшкә бағлиқ болди. Хитайдики аз санлиқ мусулман милләтләрниң һоқуқлирини қоғдайдиған мундақ қанун лайиһәсиниң пәйда болғини, әлвәттә, яхши.»

Евгений җовтис хитайниң атом бомбисиға игә мәмликәт икәнликини, униң б д т хәвпсизлик кеңишигә даимий әза дөләт болғанлиқтин һәр қандақ һөҗҗәтни чәкләш һоқуқиға игә икәнликини тәкитлиди. Евгений җовтис шундақтиму бу қанун лаһийәсиниң хитай тәрипидин езиливатқан милләтләргә роһий мәдәт беридиғанлиқини билдүрди.

Қирғизистанлиқ сиясәтшунас адил турдуқулоф әпәнди зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: «мән ойлаймәнки, хитайда яшаватқан етникилиқ қирғиз, қазақ, уйғур вә башқиму милләтләрниң әһвали тоғрилиқ биринчи нөвәттә мәркизий асия һакимийәтлирини биарам қилиши керәк иди. Әмма, әпсуски, мундақ болмайватиду. Чүнки лайиһәләр, мәбләғләр, кредитлар уларни хитай билән бағлап туриду. Шуниң үчүн мундақ сәвәбләрдин улар бейҗиң билән алақилирини бузушни халимайду. Әмди биз америкаға нисбәтән қандақ мунасивәттә болмайли, америка дунядики кишилик һоқуқ мәсилилирини қоғдашта алдинқи сәптә болуп кәлгән бир дөләт. Бу мәсилидә ғәрб әллири биләнму һәмкарлиқта болуп кәлди. Әмма хитайниң бу мәсилә бойичә өз позитсийәсини өзгәртиши натайин. Шундақтиму мән бу қанун лайиһәси өз вақтида қобул қилинди, дәп һесаблаймән.»

Русийә пайтәхти москвадики тонулған өзбек һоқуқ қоғдиғучи бәһрам һәмрайеф әпәндиниң пикричә, хитайдики уйғурлар мәсилиси барғансери җиддийлишиватқан мәсилиләрниң бири болуп, америка уйғурларниң һәқ-һоқуқлирини әмәлийәттә қоғдап чиқиватқан бирдин-бир мәмликәт икән. Американиң башчилиқида бәзи демократик дөләтләр хитайниң мәзкур йиғивелиш лагерлирини тәкшүрүш үчүн хәлқара тәшкилатлар вәкиллирини, журналистларни уйғур елигә әвәтиш йөнилишидә һәрикәт қиливатқан икән.

Бәһрам һәмрайеф мундақ деди: «һәқиқәтән американиң мундақ қанунни қобул қилиши биринчидин, америка дөләт мәҗлисидики икки палатаниң, иккинчидин, уйғур җамаәтчиликиниң төһписи, йәни уйғурларниң актиплиқи дәп чүшинимән. Һәм америкада һәм ғәрбтә улар тегишлик һөҗҗәтләрни топлап, хитайниң уйғурларға қаратқан тәқибләш сияситини ашкарилиди. Немә үчүн русийәгә охшаш чоң мәмликәтләр хитайдики әһвалға баһа бәрмиди я бу һәқтә һәтта билдүрүш елан қилмиди? демәк уларниң бүгүнки әһвали шу. Мән бу лайиһәни муһакимә қилишқа вә қобул қилишқа актип қатнишип, уйғурларниң һоқуқлирини қоғдиған сенаторларға рәһмитимни ейтимән. Бу қанун әлвәттә ишләйду. Америкада ишлимәйдиған қанун йоқ, дәп ойлаймән. Бу қанун лайиһәси һәқиқәтән хитайдики кишилик һоқуқ мәсилисини, уйғурларниң әһвалини ашкара көрситип бериду.»

Бәһрам һәмрайеф бүгүнки күндә дуня җамаәтчиликиниң барғансери уйғурларниң әһвали тоғрилиқ йеңи мәлуматларға игә болуватқанлиқини, қанун лайиһәсиниң бу мәсилидә төһписиниң алаһидә чоң икәнликини билдүрди.

Зияритимизни қобул қилған русийә тәбиий пәнләр академийисиниң мухбир әзаси, профессор, доктор алимҗан тиливалди әпәнди мундақ деди: «уйғур диярида йүз бериватқан сиясий тәқибләр һәммә түркий хәлқләр үчүн ортақ паҗиә. Шуңлашқа қериндаш хәлқләр бизгә наһайити һесдашлиқ билдүриду. Уни йошурмайду. 21-Әсирниң бешида йүз бәргән омумйүзлүк тәқибләш түркий хәлқләр бешидин өткән җәрян болғачқа, уларниң бизгә болған һесдашлиқи юқири. Бизниң тәқдиримиз, келәчикимиз бир хәлқләр. Бүгүнки әвладларғиму бу вәқәләр қаттиқ тәсир қиливатиду.»

Мәлум болушичә, қазақистан уйғурлири һәр йили уйғур диярида йүз бәргән қанлиқ паҗиәләрдә қурбан болған қан-қериндашлирини әсләш мәқситидә хатириләш паалийәтлирини үзлүксиз өткүзүп кәлмәктикән. Улар хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруш сияситигә қарши очуқ намайишларни өткүзүш үчүн йәрлик һакимийәт органлиридин илтимас қиливатқан болсиму, әмма һөкүмәт органлири һәр хил сәвәбләр көрситип, уларниң тәләплирини рәт қилип кәлмәктә. Буниңдин ташқири, қазақистандики уйғурларниң уйғур дияридики вәзийәткә мунасивәтлик хәлқара тәшкилатларға мураҗиәт қилиш, имза топлаш ишлириниму уюштуруватқанлиқи мәлум.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт