Intérnét tori - Uyghurlarning öz awazini dunyagha anglitishtiki eng ünümlük wastisi bolmaqta

Muxbirimiz qutlan
2014-04-23
Élxet
Pikir
Share
Print
Éziz eysa ependining 2011 yili -2 ayning -23 küni wén'giriyening paytexti budapéshtta ötküzülgen 2-nöwetlik xelq'ara qelemkeshler Uyghur merkizining yighinida uqulghan maqalisining muqawisigha ishlitilgen süret
Éziz eysa ependining 2011 yili -2 ayning -23 küni wén'giriyening paytexti budapéshtta ötküzülgen 2-nöwetlik xelq'ara qelemkeshler Uyghur merkizining yighinida uqulghan maqalisining muqawisigha ishlitilgen süret
RFA/Aziz Isa


Közetküchiler Uyghur til, yéziqidiki tor taratqulirining yéqinqi on nechche yildin buyan Uyghur xelqining awazini dunyagha anglitishtiki eng ünümlük wasite bolup kelgenlikini tekitlimekte. Shuning bilen bir waqitta yene, Uyghur torchiliqining xitayda eng qattiq qamalgha uchrawatqan az sanliq millet til, yéziqidiki tor taratqusi ikenlikinimu eskertmekte.

22 - April küni musteqil yazghuchi aléksa olésén xanim xitay témisi boyiche amérikida chiqidighan meshhur tor zhurnili "Chay yapriqi éli" de Uyghur torchiliqi heqqide mexsus maqale élan qilghan. U maqaliside Uyghur torchiliqining yéqinqi on nechche yildin buyanqi egri - toqay tereqqiyat musapisi we hazirqi ehwali heqqide melumat bergen.

Yéqinqi tekshürüshlerdin melum bolushiche, intérnét qamali eng küchlük bolghan xitayda, tordin paydilan'ghuchilarning sani 618 milyondin ashqan. Xitay chong quruqluqidiki resmiy axbarat wastilirining hemmisi dégüdek hökümet tereptin kontrol qilin'ghachqa awam xelqning tordin ünümlük paydilinip öz awazini anglitish arzusi hessilep kücheygen. Kishining diqqitini chékidighan bir nuqta shuki, yéqinqi yillardin buyan xitay hökümitining Uyghur élida yürgüzüwatqan eng zor derijidiki siyasiy sénzori we küchlük qamalliri Uyghur til, yéziqidiki tor taratqulirining barghanséri éship bériwatqan hayatiy küchini tosup qalalmighan.

Tebi'iyki, Uyghur torchiliqi éghir bésim ichide egri - toqay musapilerni bésip toxtawsiz algha ilgirilimekte.

Uyghurche tor taratquliridiki bösüsh

Intérnét torining meydan'gha kélishi we téz sür'ette omumlishishi dunyadiki bashqa xelqlerge oxshashla Uyghurlar üchünmu yéngi pursetlerni élip kelgen. Bolupmu hökümet taratquliridin bashqa musteqil axbarat wastilirige imkaniyet bolmighan xitayda tor taratqulirining tartish küchi nahayiti zor bolghan.

Aléksa xanim öz maqaliside junggo intérnét tori uchur merkizining statéstikisigha asasen Uyghur aptonom rayonining xitay boyiche torgha chiqidighan adem sani eng téz sür'ette éshiwatqan rayonlarning biri ikenlikini tilghan alghan.

Melum bolushiche, Uyghur aptonom rayonida nöwette 43 pirsent ahale tor qollinidiken. Bolupmu yéqindin buyan Uyghur aptonom rayonidiki tor qollan'ghuchilarning nisbiti barghanséri éship, xitay boyiche ilgiriki 31 - orundin 11 - orun'gha ötken. Tekitleshke erziydighini shuki, Uyghurlar ichide tor taratquliridin paydilinidighanlarning sani pelempeysiman ösken bolup, ündidarda uchur almashturidighanlar hessilep köpeygen.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan Uyghur amérika birleshmisining gherbiy qirghaqtiki mes'uli obulqasim yasin mundaq dédi: "Xitay hökümiti teripidin bashquruluwatqan axbarat wastiliri we taratqularda Uyghurlarning öz awazini heqiqiy yosunda anglitalishi mumkin emes. Shu sewebtin intérnét tori meydan'gha kélishi bilenla Uyghurche tor betler we biloglar arqa - arqidin qurulup tereqqiy qilishqa bashlidi. Keng Uyghur yashliri öz tilidiki tor taratquliridin ünümlük paydilinip öz xelqining awazini anglitishqa bashlidi. Uyghur tarixi, medeniyiti, edebiyati we ré'al ijtima'iy mesililiri tor betliri arqiliq awamgha ashkara bolushqa bashlidi. Bu hal kéyinche xitay da'irilirini xatirjemsizlendürüp, ularning Uyghur tor taratqulirigha bolghan qamalini kücheytti."

"5 - Iyul weqesi" din kéyinki tor qamali

Aléksa xanim maqaliside xitay hökümitining "5 - Iyul weqesi" din kéyin Uyghur torchiliqigha qattiq zerbe bergenlikini tilgha alghan.

Melumki, "5 - Iyul weqesi" yüz bérishi bilenla xitay da'iriliri eng aldi bilen intérnét torini qamal qilghan. Weqe yüz bérip taki 10 ay ötkiche 22 milyon kishi yashaydighan Uyghur élida tor pütunley üziwétilgen.

Aléksa xanim bu heqtiki tekshürüshi dawamida xitay hökümitining rayondiki uzaqqa sozulghan tor qamaligha nisbeten Uyghurlardila emes, belki xitay ahaliliridimu naraziliq keypiyati tughulghanliqini tekitleydu.

Shu qétimqi qattiq zerbide oqurmenler teripidin eng köp qarshi élin'ghan Uyghurche tor betlirining hemmisi dégüdek taqalghan. Tor bet qurghuchilar, tor yazghuchiliri we tor bashqurghuchilar arqa - arqidin qolgha élin'ghan. Türmidiki gülmire imin, muhemmetjan abdulla, dilshat perhat, nur'eli we niyaz qahar qatarliq wijdan mehbusliri del shularning jümlisidindur.

"5 - Iyul weqesi" din kéyin Uyghur tor betliri éghir siyasiy bésim ichidin yol tépip, asta - asta rawajlan'ghan bolsimu, lékin mezmun we munazire erkinliki jehette "5 - Iyul weqesi" harpisidiki sewiyege yételmigen. Bolupmu abduweli ayup, ilham toxti qatarliq serxillarning tutqun qilinishi Uyghur tor betlirige téximu éghir siyasiy bésim élip kelgen.

Bésim ichidiki mewjutluq we toxtawsiz ilgirilesh

Aléksa xanim xitayda tizimlitilghan Uyghurche tor betliri we biloglar heqqide toxtalghanda, ularning yéqinqi mezgillerdin buyan siyasiy témilargha nisbeten intayin sezgürliship ketkenlikini tilgha alidu. U maqaliside birqanchilighan Uyghur tor közetküchilirining sözlirini neqil keltürüp, nöwette Uyghur tor betlirining siyasiy jehettiki awarichiliqtin saqlinish üchün "Öz - özini sénzor qilidighanliqi" ni alahide eskertidu.

Melumki, "5 - Iyul weqesi" din kéyin Uyghur aptonom rayonida tor qollinish heqqide mexsus qanon maqullinip, awamning torda meshghulat élip bérishigha nisbeten siyasiy bésim téximu kücheygen. Buning bilen Uyghur tor betliri öz mewjutluqini saqlash we dawamlashturush üchün "Öz - özini sénzor qilish" qa mejbur bolghan.

Karnéj méllon uniwérsitétining 2012 - yili élan qilghan xitaydiki ijtima'iy taratqular heqqidiki tetqiqatida munular körsitilgen: "Xitay tor saqchiliri béyjing we shangxeyde tizimgha aldurghan tor betliridiki maqale, uchur we inkaslardin 10 pirsentni öchürse, oxshash ehwalda Uyghur éli, tibet we chingxey qatarliq jaylarda tizimgha aldurghan tor betlerdiki mezmunlarning yérimidin köprekini öchürüp mangidiken."

Shundaq bolushigha qarimay Uyghur til, yéziqidiki tor taratquliri éghir bésim ichidin yol tépip, öz xelqining awazini dunyagha anglitishqa tirishmaqta iken.

Obulqasim ependi tor dunyasidiki téz sür'etlik ilgirilesh we tor téxnikisidiki éshish seweblik bundin kéyin Uyghur tor taratqulirining haman xitayning qamallirini bösüp öteleydighanliqini tekitlidi.

Tepsilatini awaz ulinishtin anglighaysiz.

Toluq bet