Чарлес краус: «америка үчүн инсан һәқлири билән дөләт мәнпәәтиниң қайсиси муһим?»

Мухбиримиз әзиз
2019-04-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка кеңәш палатасиниң әзаси едвард маркей әпәнди(оңда) инсан һәқлири тоғрисидики гуваһлиқ бериши йиғинида сөз қилмақта. 2019-Йили 9-апрел, вашингтон.
Америка кеңәш палатасиниң әзаси едвард маркей әпәнди(оңда) инсан һәқлири тоғрисидики гуваһлиқ бериши йиғинида сөз қилмақта. 2019-Йили 9-апрел, вашингтон.
RFA

Уйғур диярида барғансери юқири пәллигә чиқиватқан сиясий бастуруш һәрикити тоғрисида түрлүк мәлуматларниң оттуриға чиқишиға әгишип, бу мәсилигә дуняниң қандақ қариши һәққидә түрлүк мулаһизиләр оттуриға чиқмақта. Вашингтон шәһиридики вилсон мәркизиниң хадими, тарихшунас чарлес краус 9-апрел күни «вашингтон почтиси» гезитидә елан қилған бу һәқтики мақалини әнә шуниң җүмлисидин дейишкә болиду.

Аптор бу мақалида алди билән нөвәттә уйғурлар дуч келиватқан иҗтимаий паҗиәни сабиқ совет иттипақи һөкүмитиниң украинларға салған зулумиға һәмдә натсистлар германийәсиниң йәһудийларни тәқиб қилишиға селиштуриду. Шундақла һазир аллиқачан сан җәһәттә бир милйондин ешип кәткән уйғурниң мәҗбурий һалда «қайта тәрбийәләш» намидики лагерларға қамилип болғанлиқини, бу лагерларда болса «тәрбийәләш» әмәс, бәлки меңә ююш, җисманий қийнақ, шуниңдәк диний етиқад, тил-йезиқ вә миллий кимликни мәркәз қилған һуҗумниң асаслиқ мәзмун болуватқанлиқи қәйт қилиниду.

Аптор чарлес краус бу һәқтә тохтилип, 1930-йиллардики ашу тарихий вәқәләргә охшап кетидиған йеңи бир паҗиәниң 2019-йилида давам қиливатқанлиқини, буниңға әмди қандақ муамилә қилиш мәсилисидә америка һөкүмитиниң бир чоң синаққа дуч келиватқанлиқини алаһидә тәкитләйду. Апторниң қаришичә, нөвәттә «йәр шари магнитиски қануни» ни уйғурлар дияридики бастуруш һәрикәтлиригә җавабкар хитай әмәлдарлириға тәтбиқлаш тоғрисида бәзиләр ақ сарайни бу ишни дәрһал башлашқа дәвәт қилмақта икән. Әмма йәнә бәзиләр болса «бундақ қилиш америкиниң хитай һөкүмитини шималий корейә сөһбити, сода сөһбити вә килимат өзгириши мәсилиси қатарлиқ сөһбәтләргә елип кириш тиришчанлиқиға зиянлиқ» дәп қаримақта икән.

Инсан һәқлиригә мунасивәтлик мәсилидә америкиниң мәнпәәтини қандақ орунға қоюши һәққидә сөз болғанда америка кеңәш палатасиниң әзаси едвард маркей 9-апрел чақирилған инсан һәқлири тоғрисидики гуваһлиқ бериши йиғинида мундақ дәйду: «бу принсиплар америкиниң чәтәлләрдики техиму йирақ мусапилик мәнпәәтлири билән юғурулуп кетипла қалмастин йәнә бизниң қандақ характердә икәнликимизни көрситип бериду. Бәзиләр үчүн америкиниң ташқи сияситидә инсан һәқлириниң муһим орун игилишини соал-сораққа тартиш бәкму асан. Йәнә келип һазирқи һөкүмитимизниң бу һәқтики сиясәтлиридә бундақ гуманлар пат-патла көзгә челиқиду. Әҗәба инсан һәқлирини һимайә қилиш билән америкиниң сиясий, иқтисадий, һәрбий бихәтәрликини қоғдаш оттурисида сиғишалмаслиқ мәвҗутму? буниңға ишәнчим камилки, тарих ‹яқ' дәп ениқ җаваб бериду.»

Чарлесниң пикричә, уйғурлар дияридики еғир паҗиәләргә қандақ инкас қайтуруш мәсилисидә яки хитай билән болған мунасивәттә инсан һәқлирини қандақ орунға қоюш тоғрисида бу америка һөкүмитиниң тунҗи қетим тәңликтә қелиши әмәс икән. Буниңдин 50 йил илгирики никсон һөкүмити шу вақиттики сиясий-җуғрапийәлик һесабатни инсан һәқлириниң үстигә қойған икән. Буниң билән хитай һөкүмитиниң уйғурларға тутқан муамилисиниң әшәддийликә меңишиға йол ечилған икән.

Чарлес бу тоғрисида тохтилип: 1970-йиллири муһаҗирәттики уйғур сиясийонлиридин әйса йүсүп алптекинниң вашингтонға келип, дөләт мәҗлиси әзаси җон мурфей билән көрүшкәнликини, униң билән болған сөһбәттин кейин бу затниң уйғурларниң дәрдидин хәвәрдар болғанлиқи вә бәкму тәсирләнгәнлики, шундақла уни «әркинликниң толиму хушхуй һимайәчиси» вә «зулумға учраватқан уйғурларниң күчлүк сөзчиси» дәп тәриплигәнликини баян қилиду.

Апторниң қаришичә, әйни вақитта әйса йүсүп алиптекин америка президенти ричард никсонға мәхсус мәктуп йоллиған. У мәктупта уйғурларниң шу вақиттики мүшкүл вә җиддий әһвалини баян қилип америкидин ярдәм сориған, шундақла хитайниң уйғурларни ассимилятсийә қилип йоқитиветишкә тәрәддут қиливатқанлиқини, уйғурларниң әркин дунядин ярдәм күтүватқанлиқини баян қилип, америкидин маддий җәһәттә ярдәм бериш, дипломатик җәһәттә қоллаш вә уйғур яшлириға оқуш мукапат пули беришни сориған. Әйса йүсүп алптекинниң бу қетимқи америка сәпири һәққидә әркин алип текинму тохталди.

Чарлес краусниң қаришичә, әйса йүсүп алптекинниң хети ричард никсонниң қолиға йетип барғучә һенрий киссингерға охшаш мәслиһәтчиләр бундақ илтимас вә тәләпләрни «мумкин болмайдиған нәрсиләр» дәп рәт қилған. Чүнки америка билән хитай оттурисидики мунасивәткә йол ечиливатқан бундақ пәвқуладдә тарихий пәйттә мутләқ көп сандики америка әмәлдарлири бу тәләпни қобул қилалмайтти. Техиму муһими, бу мәктупниң чоңқур қатлимида толиму назук болған бир сиясий тәләп, йәни уйғурлар дияриниң мустәқил болуши тәкитләнгән. Бу болса мәйли шу вақиттики яки һазирқи америка әмәлдарлири болсун һечқайсиси алдирап қол тиқишни халимайдиған бир тәләп иди.

Аптор мушу әһвалларни бир қур әсләп чиққандин кейин уйғурлар мәсилисигә әйни вақитта бир қетим сәл қаралғанлиқини, әмма бу һалниң һазир йеңи бир шараитта йеңиваштин оттуриға чиқиватқанлиқини тәкитләйду. Шундақла нөвәттә уйғурларни бастуруш һәрикитиниң барғансери юқири пәллигә чиқиватқанлиқини, тоғрирақи хитай компартийәси лагерлар қурулушини техиму зор күч билән иҗра қиливатқанлиқини, әмдиликтә бир милйондин артуқ уйғур лагерға қамилип болған әһвалда охшаш хаталиқни қайта садир қилмаслиқни тәвсийә қилиду. У бу һални ихчамлап «ричард никсон өз вақтида шинҗаң хәлқигә ‹яқ' дегән. Әмди президент трампқа бу һални өзгәртиш пурсити кәлди» дәйду.

Чарлесниң қаришичә, авам палата вә кеңәш палатадики нәнсий пелоси, марку рубийо қатарлиқ затлар уйғурларға мунасивәтлик қанун лайиһәлирини йоллаватқан, америка ташқи ишлар министири майк помпейо хитайниң инсан һәқлирини аяқ-асти қилиш қилмишини қаттиқ әйибләватқан, америка дөләт мәҗлиси қармиқидики ташқи ишлар комитети уйғурлар мәсилисигә җиддий инкас қайтурушни тәкитләватқан мушундақ бир пәйттә америка қошма штатлириниң уйғурлар һәққидә сөзлишигә вә әмәлий иш қилишиға йетәрлик пурсәт бар икән. У бу һәқтики әһвалларни хуласиләп: «һазир америка қошма штатлириниң президенти шинҗаң хәлқи үчүн бирнәрсә дәйдиған вә бир иш қилидиған ахирқи пәйт йетип кәлди» дәйду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт