Xitayning chaghanliq teshwiqatigha hemdem bolghan “Artislar” gha néme dégülük?

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2024.02.15
xitay-chaghan.jpg 2023-Yilliq xitay chaghini harpilirida taratqularda Uyghurlargha mesnewi chaplashni ögitiwatqan körünüsh.
Social Media

Xitayning bu yilliq chaghan bayrimida Uyghur élining herqaysi jaylirida qanat yaydurghan chaghanliq teyyarliq pa'aliyetliri we chaghan medeniyitini keng-kölemlik teshwiq qilishning pewqul'adde küchiyip ketkenliki melum.

Dölet ichi we sirtidiki axbarat tori we ijtima'iy taratqularda Uyghurlarning xitay örp-adetlirini “Razimenlik” bilen qobul qilip, chaghanni daghdughiliq tebriklewatqanliqi “Normallashturulghan” jem'iyet kartinisi qilip körsitilgen. Buninggha da'ir süretlik yaki widiyoluq xewerlerde, xitay hökümitining meyli Uyghur élide bolsun we yaki chet'ellerde bolsun, bir qisim Uyghurlarni chaghanliq teshwiqat üchün paydiliniwatqanliqi körülgen.

Amérikadiki Uyghur tetqiqat merkizining diréktori abdulhakim idris bu heqte radiyomizgha inkas qayturdi. Uning bildürüshiche, bu teshwiqatlar mahiyette xitayning Uyghurlargha qarita élip bériwatqan irqiy qirghinchiliqining biwasite netijiliridin biri bolup, xitayning nishani Uyghurlarning asasiy gewdisini yoqitish, qalghan qismini bu xildiki xitaylashturush yoli arqiliq assimilyatsiye qilishtur. Buning üchün xitay hökümiti xitay medeniyitini, xitay bayrimini Uyghur musulmanlirigha mejburiy singdürüshke bashlighan.

Kichik balilar tezim qilip chaghanliq qizil bolaq éliwatqan körünüsh.(Waqti orni éniq emes)
Kichik balilar tezim qilip chaghanliq qizil bolaq éliwatqan körünüsh.(Waqti orni éniq emes)
Open Domain

Xitay kompartiyesi Uyghur rayonida chaghanliq pa'aliyetlirini ewj aldurush bilen birlikte, Uyghurlargha qaritiwatqan irqiy qirghinchiliqi we insaniyetke qarshi jinayetlirini inkar qilip, Uyghurlarning kishilik hoquqi we medeniyet hoquqlirining pütünley kapalet astida ikenlikini ilgiri sürüp kelmekte. Amérikadiki Uyghur pa'aliyetchiliridin “Uyghur kishilik hoquq qurulushi” ning tetqiqatchisi zubeyre shemsidin bu heqte söz bolghanda, bir qisim Uyghur “Tor artisliri” ning xitay hökümitining Uyghurlargha qaritiwatqan irqiy qirghinchiliqi we insaniyetke qarshi jinayetlirini inkar qilishigha “Ortaq” boluwatqanliqini, bu hadisining xitayning zulumini pash qilish we uninggha qarshi turush herikitige ziyan yetküzidighanliqini eskertti؛ shuningdek barliq Uyghurlarning buninggha segek bolushi kéreklikini tekitlidi.

Uyghurshunas doktor runi sténbérg (Rune Stenberg)
Uyghurshunas doktor runi sténbérg (Rune Stenberg)
poetryproject.org

Gérmaniyediki insanshunas penliri doktori we Uyghur medeniyet tetqiqatchisi doktor runi sténbérg(Rune Stenberg) chaghanning aldi-keynide xitayning “Dowyin” supisida tarqilip yürgen qisqa widiyolargha inkas qayturdi. Uning bildürüshiche, u Uyghur élide yashap, Uyghur örp-aditi, medeniyitini puxta ögen'gen bir Uyghur medeniyiti tetqiqatchisi bolush süpiti bilen, bu widiyolardiki körünüshlerni__ yeni Uyghurlarning xitayche kiyinip, xitayche sözlep chaghan bayrimini tebriklishi, bir Uyghur a'ilisining ata-anisidin tartip balilirighiche öz öyidimu xitayche sözliship, xitayning chotka qelimide mesnewi yézip ishiklirige chaplishi, xitay baliliri bir qazaq a'ilidin chaghanliq hal sorap kelgende u a'ilining baliliriningmu xitay balilar bilen teng ata-anisigha xitayche bash égip tezim qilip héytliq pul (红包) élishi qatarliq körünüshlerni körüp nahayiti azablan'ghan. U, bu hadisilerning bir mejburiy assimilyatsiyening bir parchisi we simwoli ikenlikini ilgiri sürdi.

Közitishimizche, bir qanche yildin buyan chaghanliq teshwiqat oyunlirigha qatnashqan “Tor artisliri” ning ixtiyari yaki mejburiy yosunda xitayning teshwiqat qorali boluwatqanliqi, xitayning Uyghur élidiki irqiy qirghinchiliqini, assimilyatsiye siyasiyitini inkar qilishigha dawamliq yantayaq boluwatqanliqi diqqet qozghaydighan mesililerning biri bolup kelmekte. Abdulhakim idris ependi xitayning Uyghurlarni wasite qilghan bundaq keng da'irilik teshwiqatining mahiyette xitayning Uyghurlargha qaratqan milliy we medeniyet qirghinchiliqini yoshurushtin bashqa nerse emeslikini ilgiri sürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.