Bügünki Uyghurlar: lagérlarda némiler boluwatidu?

Muxbirimiz eziz
2022-03-28
Share
Bügünki Uyghurlar: lagérlarda némiler boluwatidu? “Indi'ana dunya mesililiri kéngishi” teshkilati uyushturghan “Bügünki Uyghurlar: lagérlarda némiler boluwatidu?” namliq yighinda indi'ana uniwérsitétining proféssori, közge körün'gen Uyghurshunas gardnér bowingdon (Gardner Bovingdon) ependi sözlimekte. 2022-Yili 17-mart.
Indiana Council on World Affairs

Amérikaning indi'ana shtatidiki “Indi'ana dunya mesililiri kéngishi” 60 yildin béri léksiyeler, nutuqlar we kitab-zhurnallar arqiliq dunya weziyitide körülüwatqan jiddiy mesililer hemde amérika hökümitining tashqi siyasetliridiki özgirishler toghrisida keng awamni terbiyelep kéliwatqan ma'arip teshkilatidur. 17-Mart küni mezkur teshkilat bu ayliq “Meshhur shexsler söhbiti” programmisini Uyghurlargha béghishlap “Bügünki Uyghurlar: lagérlarda némiler boluwatidu?” témisida mexsus léksiye uyushturdi.

Yighinda “Amérika dunya mesililiri kéngishi” ning re'isi lariy simino (Larry Cimino) aldi bilen söz aldi. U mezkur jem'iyet hemde uning yéqinqi mezgillerde qiliwatqan ishliri heqqide melumat bérish bilen birge xitay hökümitining hélihem Uyghurlarni qirghin qilishni inkar qilip kéliwatqanliqi, bir hepte ilgiri chikagodiki xitay bash konsulxanisi bilen bolghan söhbette özliri bu mesilini otturigha qoyghanda bash konsul jaw jyenning “Biz hazir shinjangda ashqunluq we térrorluqqa qarshi küresh qiliwatimiz. Yene kélip hazir Uyghurlarning musteqil bolushni közligen heriketliri bek ewj élip kétiwatidu. Halbuki dölitimizning u jaygha ghayet zor sanda meblegh sélishi tüpeylidin zor sandiki téxnika ishchiliri kemchilliki körülüwatidu. Shunga biz terbiyelesh merkezlirini échip u jaydiki kishilerni terbiyelewatimiz” dep jawab bergenlikini, emma bu jawabning hazir melum boluwatqan Uyghurlar heqqidiki pakitlar bilen qilchilikmu mas kelmeydighanliqini tekitlep ötkech Uyghur diyaridiki weziyetke qarap chiqishni indi'ana uniwérsitétining proféssori, közge körün'gen Uyghurshunas gardnér bowingdon (Gardner Bovingdon) gha hawale qildi. .

Proféssor gardnér bowingdon amérika we yawropada tonulghan Uyghurshunaslardin bolup “Uyghurlar: öz wetinide sersan bolghanlar” namliq esiride 1990-yillardiki Uyghur jem'iyitide körülgen zor özgirishlerni sistémiliq bayan qilip bergen idi. Bu qétimqi söhbette u aldi bilen Uyghurlar, ularning wetini we ötmüshi hemde yéqinqi zaman tarixi heqqide qisqiche chüshenche berdi. Proféssor gardnér bowingdonning qarishiche, hazir nopusi bir yérim milyardqa yéqinliship qalghan xitayda xitay milliti omumiy nopusning 92 pirsentini igileydighan bolup, Uyghurlarni öz ichige alghan halda “Az sanliq milletler” déyilidighan bashqa milletler omumiy nopusning sekkiz pirsentini, yeni 100 milyonche nopusni teshkil qilidiken. Shunga bundaq ghayet zor san perqi boluwatqan ehwalda omumi nopusi 12-13 milyon dep qariliwatqan Uyghurlarni “Tehdit bolup qaldi” dep qarashning héchqandaq asasi yoq iken. Eksiche bu xitay hökümiti 1949-yilidin tartip ijra qiliwatqan mejburiy assimilyatsiye herikitining dawami iken. Chikagodiki xitay bash konsulining Uyghurlar duch kéliwatqan qirghinchiliqni inkar qilish heqqidiki sözliride éytilghan “Terbiyelesh merkizi” bolsa del xitay hökümiti mushu xil assmilyatsiyeni asta sür'ette dawam qildurushqa sewri qalmay buni téz sür'ette tamam qilishqa bel baghlighanliqining netijisi süpitide otturigha chiqqan shey'iler iken. .

Proféssor gardnérning qarishiche, 1950-yillardin bashlan'ghan assimilyatsiye herikiti izchil dawam qilghan bolsimu Uyghurlar 1980-yillardiki qisqighine échiwétish pursitidin paydilinip tézdin özlirining untulghan tarix sehipilirini, edebiyat bayliqini we diniy kimlikini qaytidin tiklep chiqqan. Mana mushu hal xitay hökümitini hemmidinmu bek chöchütüwetken. Ene shu waqitlarda 1997-yilidiki ghulja weqesi, kéyinche 2009-yilidiki ‍ürümchi weqesi, kéyinche yene kunming we béyjinglardiki hujum weqeliri otturigha chiqqan. Xitay hökümiti bu weqelerning hemmisini bölgünchi we térrorchi küchlerning peyda qilghanliqini köp qétimlap tekitligen bolsimu emma hazirghiche bu heqtiki héchqandaq delil-ispatlarni otturigha qoyalmighan. Emma ular izchil halda ashqunluq idiyesining buningdiki heriketlendürgüch amil ikenlikini tekitleshtin toxtap baqmighan. Yene kélip hazirqi lagérlar héchqachan xitay hökümiti tekitligendek kespiy jehettin terbiyelesh rolini oynap baqmighan. Bu jaygha qamalghanlar bu jayda xitayche sözleshke we xitay kompartiyesige bolghan sadaqetmenlikini bildürüshke mejburliniwatqanliqi éniq. Yene kélip bu merkezlerning közitish munari we herbiyche shekildiki qatmu-qat mudapi'e tosuqliri, “Kursantlar” ning bu jaylarda zerriche erkinlikining bolmasliqi, bu jaygha qamalghan kishilerning özlirimu néme sewebtin qamalghanliqi yaki qachan chiqip kétidighanliqini bilmesliki dégenler xitay hökümitining éytqanlirining pütünley yalghan ikenlikini, bu kishilerning roli emeliyette Uyghurlarning “Rohini sundurush”, shu arqiliq lagér sirtidikilerge “Ibret” bolush, shu arqiliq xitay hökümiti tekitlewatqan assimilyatsiye charilirini héchqandaq qarshiliqsiz qobul qilishqa mejburlash ikenlikini körsitidiken. Proféssor rahile dawutqa oxshash minglighan kishilerning bu lagérlargha “Terbiyelesh” üchün qamalghanliqi hemde “Özgirish éhtimalliqi yoq” bolghanlarning hemmisini jem'iyet qoynigha qaytishtin tosup qélish üchün éghir qamaqqa höküm qilish qilmishimu lagér heqqidiki yalghanchiliqni bekla roshen namayan qilip béreleydiken. Yene bir yaqtin xitay kompartiyesi pütün küchi bilen xitay milletchilikini bazargha sélish arqiliq özlirining “Xitay xelqining menpe'eti we shan-sheripi üchün buzghunchi küchlerni özgertish we tazilash bilen meshghul boluwatqanliqi” ni zor küch bilen teshwiq qilghan hemde keng xitay xelqining qollishini qolgha keltürgen. .

Shuningdin kéyin yighin riyasetchi rusiyening ukra'inagha hujum qilishi bilen xitay hökümitining Uyghurlarni basturushi otturisida qandaq baghlinish barliqi heqqidiki so'alini otturigha qoydi. .

Proféssor gardnér bowingdon bu heqte alahide toxtilip bu ikki chong dölet otturisidiki bu xil hemkarliqning uzun tarixqa ige ikenlikini, buning nöwette tarixtiki kona hemkarliqning yéngiche shekilde otturigha chiqishi ikenlikini alahide sherhlep ötti. . Uning pikriche, yéqindin buyan köplep melum bolghan pakitlar xitaydiki béyjing qishliq olimpik musabiqisi bashlinishtin ilgirila ikki terepning kélishim hasil qilip bolghanliqini, bolupmu ru'isyeni chéchéniye mesiliside izchil qollap kelgen xitayni emdilikte rusiyening buninggha jawaben pa'al qollawatqanliqi, bu qollashning xitay hökümiti qiliwatqan hemde xelq'araning eyiblishige duch kéliwatqan barliq sahege chétilidighanliqini körsitidiken. .

Yighining so'al-jawab bölikide xitayning Uyghur qirghinchiliqi we lagérlar mesilisige qarita xelq'arada barliqqa kelgen jaza tedbirliri, Uyghurlar heqqide tüzülgen qanunlar, “Bir belwagh bir yol qurulushi” hemde Uyghurlarning basturulushi, xitaydiki mislisiz qattiq bolghan kontrolluq tüpeylidin birmu Uyghurning qirghinchiliqtin qéchip kétishke ilaj qilalmasliqi, Uyghurlargha qoshna bolghan ottura asiya rayonining xitay tesiridiki boshluqqa aylinip qélishi, Uyghur teshkilatliri we erkin asiya radiyosigha oxshash orunlarning bu zulumlarni pash qilishta oynighan roli qatarliq témilar boyiche köpligen so'allar soraldi.

Melum bolushiche, nöwette amérika siyasiy sahesidiki zatlardin bashqa amérika we yawropadiki köpligen awam puqralar Uyghur diyardiki qirghinchiliq we basturush qilmishliridin dégendek xewerdar emes iken. Shunga mushu xildiki ammiwi léksiyeler awamning bu mesile heqqidiki chüshenchisini ashurushta belgilik rol oynaydu, dep qaralmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet