Хитайниң «нопуссизларни нопусқа елиш» һөҗҗити вәзийәт анализчилириниң диққитини қозғиди

Мухбиримиз меһрибан
2016-01-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
2009-Йили 1-сентәбир күни уйғур елигә қарап йолға чиқмақчи болған хитай көчмәнлири ләнҗудики пойиз истансисида дәм алмақта.
2009-Йили 1-сентәбир күни уйғур елигә қарап йолға чиқмақчи болған хитай көчмәнлири ләнҗудики пойиз истансисида дәм алмақта.
AFP Photo

Өткән һәптә хитай хәлқ қурултийии тәстиқлиған «нопуссизларни нопусқа тизимлаш мәсилиси һәққидә пикир»намидики һөҗҗәт елан қилинип, 2016-йилдин башлап илгири нопусқа елинмай қалғанларниң нопус мәсилисиниң омумйүзлүк һәл қилинидиғанлиқи уқтурулди. Хитай һөкүмәт даирилири бултур елан қилған статистикилиқ мәлуматида, хитайда 13 милйондин артуқ кишиниң нопуссиз икәнлики билдүрүлгән. Уйғур елидин игилигән әһваллардин районда нопусқа елинмай қалғанларниң зор көпчиликиниң пиланлиқ туғут сиясити сәвәбидин икәнлики мәлум. Даириләр 2016-йилдин башлап иҗра қилиш уқтурулған «нопуссизларни тизимлап нопусқа елиш» һөҗҗитиниң уйғур районида қандақ иҗра қилиниши вәзийәт анализчилириниң диққитини қозғимақта.

Хитай күндилик хәвәрләр тори 14-январ пәйшәнбә күни бәргән хәвиридә, илгири түрлүк сәвәбләр түпәйлидин нопусқа елинмай қалғанлар һәққидә ениқлима берип, пиланлиқ туғут сияситигә хилап туғулғанлар, никаһсиз туғулғанлар, туғулуш гуваһнамиси беҗирмигәнләр, чәтәлликләр билән никаһсиз мунасивәттә туғулғанлар, қануний рәсмийәтләрсиз беқивелинғанлар, йоқап кәткәндин кейин өлгәнлики елан қилинип кейин юртиға қайтип кәлгәнләр, той қилип башқа җайға кәткини үчүн юртида нопустин өчүрүлгәнләр, башқа юртқа көчүп кәткини үчүн нопустин өчүрүлүп кейин өз юртиға қайтқинида нопуссиз қалғанлар қатарлиқ 8 хил «қара нопус» ларниң шәртсиз нопусқа елиниши керәклики тәкитләнгән.

Нөвәттә хитай һөкүмәт таратқулирида өткән һәптә елан қилинған илгири һәр хил сәвәбләр билән нопуссиз қалғучиларни қайта нопусқа елиш хизмитиниң қандақ елип берилиши хәлқарада вә хитай ичидә диққәт қозғайдиған нуқтилардин биригә айланди.

Хитай ичидики вәзийәт анализчилиридин «сәйшин» хәвәр ториниң нопус сәһиписиниң язгучиси хуаң венҗиң б б с агентлиқиниң зияритини қобул қилип, «хитай һөкүмити елан қилған ‹ қара нопусларни тизимлап нопусқа елиш' уқтуруши, илгири йолға қоюлған бир пәрзәнтлик пиланлиқ туғут сиясити сәвәблик нопуссиз қалғанлар үчүн яхши хәвәр дейишкә болиду, чүнки йеңи бәлгилимигә асассән аталмиш ‹қара нопус' лар нопусқа елинғандин кейин, оқуш, давалиниш, хизмәт вә башқа җәһәтләрдики пурсәтләрдин бәһримән болалайду. Әмма йеңи бәлгилиминиң қандақ иҗра қилиниш әмәлийити нөвәттики муһим мәсилә» дегән.

Бейҗиң университетиниң қанун пәнлири профессори тән җуңлему твитер қатарлиқ иҗтимаий таратқуларда өз инкасини билдүрүп, «қара нопусларни қайта нопусқа елиш» бәлгилимисиниң иҗра қилинишида тосалғуларниң мәвҗут икәнликини билдүрүп, һазирму йолға қоюлуватқан пилансиз туғулған балиларни нопусқа алдурушта, «иҗтимаий беқиш параванлиқи» намида көпләп җәриманә елиш түзүми бар, илгири бу хил җәриманиләрни төләш имканийити болмиғини үчүн «қара нопус» болуп қалғанларниң йеңи бәлгилимә бойичә нопусқа тизимлитишиға йәнила тосалғу бөлиши мумкин. Чүнки нурғун кишиләр бундақ еғир җәриманини төләп балилирини нопусқа алдуруш имканийитигә игә болмаслиқи мумкин» дегән.

Радиомиз бундин илгири уйғур елидин игилигән әһваллардин, йәрликтә қаттиқ иҗра қилинған пиланлиқ туғут сиясити сәвәбидин 90-йиллардин башлап һөкүмәт бәлгиләп бәргән пиландин сирт һамилидар болғучиларниң балисини йошурун туғуш вә еғир җәриманидин қечиш сәвәблик нопусқа елинмай қалғанларниң кимлики болмиғини үчүн оқуш, давалиниш, хизмәткә орунлишиш қатарлиқ пурсәтләрдин мәһрум қеливатқанлиқи мәлум болған иди.

Уйғур аптоном райониниң җәнубийдики мәлум бир наһийидин радиомиз зияритини қобул қилған бир ханим өзи турушлуқ наһийидә бу йилларда пиланлиқ туғут сиясити қаттиқ иҗра қилинғини үчүн, мәйли наһийә базиридики уйғурлар болсун яки чәт йезилардики уйғурлар арисида болсун, туғулған балиларни нопусқа елишта туғулуш гуваһнамиси тәләп қилинғини үчүн, һамилидар аялларни дохтурханида туғдуруш вәзийити барлиққа кәлгәнликини билдүрди.

Йеқинда уйғур елини зиярәт қилип қайтип кәлгән бир ханим, өзи көргән әмәлий әһвални баян қилип, уйғур елидики икки айлиқ туғқан йоқлаш зияритидә өзигә әң тәсир қилғини, районда қаттиқ иҗра қилиниватқан пиланлиқ туғут сиясити сәвәблик, һөкүмәтниң рухситисиз туғулғини үчүн, нормал яшаш имканийитидин айрилип, өйдә йошурун беқиливатқан балилар икәнликини, бу балиларниң оқушсиз, тәрбийисиз қелиш вә уларниң ата анилириниң пилансиз балилиқ болғини үчүн еғир җәриманә төләш һәтта җәриманини төлийәлмигәнләрниң түрмиләрдә йетиш қисмитигә йолуққан әһвалларни өз көзи билән көргәнлики вә аңлиғанлиқини билдүрди.

Юқириқидәк әһваллар әркин асия радиоси қатарлиқ хәлқара таратқуларда йиллардин бери хәвәр қилинип келиватқан болуп, хитай йолға қойған пиланлиқ туғут сиясити вә бу сиясәтниң қаттиқ иҗра қилиниши хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә ғәрб дөләтлириниң тәнқидигә учриған. Хитай һөкүмити бултур хитай пуқралириға қаритилған бир пәрзәнтлик пиланлиқ туғут сияситиниң әмәлдин қалдурулуп, икки пәрзәнтлик болушқа рухсәт қилинидиғанлиқини елан қилған. Әмма хитайда пиланлиқ туғут сияситиниң йәнила пүтүнләй әмәлдин қалдурулмаслиқи вә пиланлиқ туғут сиясити сәвәбидин нопуссиз қалған хитай пуқралири мәсилиси йәнила хәлқара җәмийәт диққәт қиливатқан мәсилиләрниң биригә айланған иди.

Радиомиз зияритини қобул қилған уйғур паалийәтчилиридин дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит әпәнди вә шиветсийә уйғур җәмийитиниң рәиси абдулла көкяр әпәндиләр хитай һөкүмити елан қилған «нопуссизларни нопусқа елиш» уқтуруши вә бу бәлгилиминиң җра қилиниш әмәлийитигә иҗабий қаримайдиғанлиқини билдүрүшти.

Дилшат ришит әпәнди өз қаришини ипадиләп, «хитай даирилири елан қилған ‹нопуссизларни нопусқа елиш' уқтуруши гәрчә хитайниң пиланлиқ туғут сиясити сәвәблик хитай өлкилиридә қара нопус болуп қалған хитай пуқралирини қайта нопусқа елиш имканийитигә игә қилған болсиму, әмма бу бәлгилимә илгири хитайниң пиланлиқ туғут сияситидин қечип уйғур райониға келип көп пәрзәнтлик болған қанунсиз көчмәнләрни қанунлуқ нопусқа игә қилип, уйғур районидики хитай көчмәнлирини техиму көпәйтиши мумкин» дәп билдүрди.

Шиветсийә уйғур җәмийитиниң рәиси абдулла көкяр әпәнди хитай һөкүмити чиқарған йеңи бәлгилимә һәққидә тохтилип оз қарашлирини оттуриға қойди.

Абдулла әпәнди йәнә, бултур тайланд, вийетнам қатарлиқ шәрқий җәнубий асия дөләтлири арқилиқ түркийә вә әрәб дөләтлиригә панаһлиқ тиләш үчүн хитай чеграсидин қачқан уйғурларни нәқил елип, бу уйғурларниң хитайдин қечишиға уларниң хитайдики мәзгилидә диний етиқад, өрп-адәт чәклимисигә учриғандин башқа, техиму муһими хитай даирилири йолға қойған пиланлиқ туғут сияситидин қечиши сәвәб болғанлиқи хәлқара таратқуларда хәвәр қилинғанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт