Xitayning "Nopussizlarni nopusqa élish" höjjiti weziyet analizchilirining diqqitini qozghidi

Muxbirimiz méhriban
2016-01-18
Share
kochmen-305 2009-Yili 1-séntebir küni uyghur élige qarap yolgha chiqmaqchi bolghan xitay köchmenliri lenjudiki poyiz istansisida dem almaqta.
AFP Photo

Ötken hepte xitay xelq qurultiyi'i testiqlighan "Nopussizlarni nopusqa tizimlash mesilisi heqqide pikir"namidiki höjjet élan qilinip, 2016-yildin bashlap ilgiri nopusqa élinmay qalghanlarning nopus mesilisining omumyüzlük hel qilinidighanliqi uqturuldi. Xitay hökümet da'iriliri bultur élan qilghan statistikiliq melumatida, xitayda 13 milyondin artuq kishining nopussiz ikenliki bildürülgen. Uyghur élidin igiligen ehwallardin rayonda nopusqa élinmay qalghanlarning zor köpchilikining pilanliq tughut siyasiti sewebidin ikenliki melum. Da'iriler 2016-yildin bashlap ijra qilish uqturulghan "Nopussizlarni tizimlap nopusqa élish" höjjitining Uyghur rayonida qandaq ijra qilinishi weziyet analizchilirining diqqitini qozghimaqta.

Xitay kündilik xewerler tori 14-yanwar peyshenbe küni bergen xewiride, ilgiri türlük sewebler tüpeylidin nopusqa élinmay qalghanlar heqqide éniqlima bérip, pilanliq tughut siyasitige xilap tughulghanlar, nikahsiz tughulghanlar, tughulush guwahnamisi béjirmigenler, chet'ellikler bilen nikahsiz munasiwette tughulghanlar, qanuniy resmiyetlersiz béqiwélin'ghanlar, yoqap ketkendin kéyin ölgenliki élan qilinip kéyin yurtigha qaytip kelgenler, toy qilip bashqa jaygha ketkini üchün yurtida nopustin öchürülgenler, bashqa yurtqa köchüp ketkini üchün nopustin öchürülüp kéyin öz yurtigha qaytqinida nopussiz qalghanlar qatarliq 8 xil "Qara nopus" larning shertsiz nopusqa élinishi kérekliki tekitlen'gen.

Nöwette xitay hökümet taratqulirida ötken hepte élan qilin'ghan ilgiri her xil sewebler bilen nopussiz qalghuchilarni qayta nopusqa élish xizmitining qandaq élip bérilishi xelq'arada we xitay ichide diqqet qozghaydighan nuqtilardin birige aylandi.

Xitay ichidiki weziyet analizchiliridin "Seyshin" xewer torining nopus sehipisining yazguchisi xu'ang wénjing b b s agéntliqining ziyaritini qobul qilip, "Xitay hökümiti élan qilghan ' qara nopuslarni tizimlap nopusqa élish' uqturushi, ilgiri yolgha qoyulghan bir perzentlik pilanliq tughut siyasiti seweblik nopussiz qalghanlar üchün yaxshi xewer déyishke bolidu, chünki yéngi belgilimige asassen atalmish 'qara nopus' lar nopusqa élin'ghandin kéyin, oqush, dawalinish, xizmet we bashqa jehetlerdiki pursetlerdin behrimen bolalaydu. Emma yéngi belgilimining qandaq ijra qilinish emeliyiti nöwettiki muhim mesile" dégen.

Béyjing uniwérsitétining qanun penliri proféssori ten junglému twitér qatarliq ijtima'iy taratqularda öz inkasini bildürüp, "Qara nopuslarni qayta nopusqa élish" belgilimisining ijra qilinishida tosalghularning mewjut ikenlikini bildürüp, hazirmu yolgha qoyuluwatqan pilansiz tughulghan balilarni nopusqa aldurushta, "Ijtima'iy béqish parawanliqi" namida köplep jerimane élish tüzümi bar, ilgiri bu xil jerimanilerni tölesh imkaniyiti bolmighini üchün "Qara nopus" bolup qalghanlarning yéngi belgilime boyiche nopusqa tizimlitishigha yenila tosalghu bölishi mumkin. Chünki nurghun kishiler bundaq éghir jerimanini tölep balilirini nopusqa aldurush imkaniyitige ige bolmasliqi mumkin" dégen.

Radi'omiz bundin ilgiri Uyghur élidin igiligen ehwallardin, yerlikte qattiq ijra qilin'ghan pilanliq tughut siyasiti sewebidin 90-yillardin bashlap hökümet belgilep bergen pilandin sirt hamilidar bolghuchilarning balisini yoshurun tughush we éghir jerimanidin qéchish seweblik nopusqa élinmay qalghanlarning kimliki bolmighini üchün oqush, dawalinish, xizmetke orunlishish qatarliq pursetlerdin mehrum qéliwatqanliqi melum bolghan idi.

Uyghur aptonom rayonining jenubiydiki melum bir nahiyidin radi'omiz ziyaritini qobul qilghan bir xanim özi turushluq nahiyide bu yillarda pilanliq tughut siyasiti qattiq ijra qilin'ghini üchün, meyli nahiye baziridiki Uyghurlar bolsun yaki chet yézilardiki Uyghurlar arisida bolsun, tughulghan balilarni nopusqa élishta tughulush guwahnamisi telep qilin'ghini üchün, hamilidar ayallarni doxturxanida tughdurush weziyiti barliqqa kelgenlikini bildürdi.

Yéqinda Uyghur élini ziyaret qilip qaytip kelgen bir xanim, özi körgen emeliy ehwalni bayan qilip, Uyghur élidiki ikki ayliq tughqan yoqlash ziyaritide özige eng tesir qilghini, rayonda qattiq ijra qiliniwatqan pilanliq tughut siyasiti seweblik, hökümetning ruxsitisiz tughulghini üchün, normal yashash imkaniyitidin ayrilip, öyde yoshurun béqiliwatqan balilar ikenlikini, bu balilarning oqushsiz, terbiyisiz qélish we ularning ata anilirining pilansiz baliliq bolghini üchün éghir jerimane tölesh hetta jerimanini töliyelmigenlerning türmilerde yétish qismitige yoluqqan ehwallarni öz közi bilen körgenliki we anglighanliqini bildürdi.

Yuqiriqidek ehwallar erkin asiya radi'osi qatarliq xelq'ara taratqularda yillardin béri xewer qilinip kéliwatqan bolup, xitay yolgha qoyghan pilanliq tughut siyasiti we bu siyasetning qattiq ijra qilinishi xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri we gherb döletlirining tenqidige uchrighan. Xitay hökümiti bultur xitay puqralirigha qaritilghan bir perzentlik pilanliq tughut siyasitining emeldin qaldurulup, ikki perzentlik bolushqa ruxset qilinidighanliqini élan qilghan. Emma xitayda pilanliq tughut siyasitining yenila pütünley emeldin qaldurulmasliqi we pilanliq tughut siyasiti sewebidin nopussiz qalghan xitay puqraliri mesilisi yenila xelq'ara jem'iyet diqqet qiliwatqan mesililerning birige aylan'ghan idi.

Radi'omiz ziyaritini qobul qilghan Uyghur pa'aliyetchiliridin dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ependi we shiwétsiye Uyghur jem'iyitining re'isi abdulla kökyar ependiler xitay hökümiti élan qilghan "Nopussizlarni nopusqa élish" uqturushi we bu belgilimining jra qilinish emeliyitige ijabiy qarimaydighanliqini bildürüshti.

Dilshat rishit ependi öz qarishini ipadilep, "Xitay da'iriliri élan qilghan 'nopussizlarni nopusqa élish' uqturushi gerche xitayning pilanliq tughut siyasiti seweblik xitay ölkiliride qara nopus bolup qalghan xitay puqralirini qayta nopusqa élish imkaniyitige ige qilghan bolsimu, emma bu belgilime ilgiri xitayning pilanliq tughut siyasitidin qéchip Uyghur rayonigha kélip köp perzentlik bolghan qanunsiz köchmenlerni qanunluq nopusqa ige qilip, Uyghur rayonidiki xitay köchmenlirini téximu köpeytishi mumkin" dep bildürdi.

Shiwétsiye Uyghur jem'iyitining re'isi abdulla kökyar ependi xitay hökümiti chiqarghan yéngi belgilime heqqide toxtilip oz qarashlirini otturigha qoydi.

Abdulla ependi yene, bultur tayland, wiyétnam qatarliq sherqiy jenubiy asiya döletliri arqiliq türkiye we ereb döletlirige panahliq tilesh üchün xitay chégrasidin qachqan Uyghurlarni neqil élip, bu Uyghurlarning xitaydin qéchishigha ularning xitaydiki mezgilide diniy étiqad, örp-adet cheklimisige uchrighandin bashqa, téximu muhimi xitay da'iriliri yolgha qoyghan pilanliq tughut siyasitidin qéchishi seweb bolghanliqi xelq'ara taratqularda xewer qilin'ghanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet