Уйғурларниң рамизан чәклимисигә учриши давамлиқ хәлқараниң һесдашлиқиға еришмәктә

Мухбиримиз әзиз
2019-05-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Коча чарлаватқан қораллиқ әскәрләр. 2014-Йили 31-июл, қәшқәр.
Коча чарлаватқан қораллиқ әскәрләр. 2014-Йили 31-июл, қәшқәр.
AFP

Пүтүн дуня мусулманлири үчүн хасийәтлик айлардин һесаблинидиған рамизан ейиниң башлиниши билән уйғурлар дияридики милйонлиған мусулманлар аммисиниң башқа мусулманларға охшаш өзи халиғанчә рамизан розиси тутуш имканийитиниңму болмаслиқи йәнә бир қетим һәрқайси мәтбуатлардин йәр алди.

Йеқинқи мәзгилләргичә мәлум болған түрлүк учурлардин уйғур җәмийитидә буниңдин бирнәччә йиллар илгири рамизан мәзгилидә ашханиларни тақашқа рухсәт қилмаслиқ, һөкүмәт хизмәтчилири вә оқуғучиларға һәқсиз тамақ яки су тарқитип бериш арқилиқ кишиләрни рамизан тутқузмаслиқ дегәндәк чариларни қоллинип кәлгәнлики ашкарә болған иди. Әмдиликтә болса хитай һөкүмитиниң ислам динини «роһий кесәллик» яки «зәһәрлик өсмә» дәп җакарлиши билән уйғурлар дияридики сиясий бастурушта диний кимликниң алди билән һуҗумға учраватқанлиқи, буниң билән «диний мәсилә» гә бағлинип қалмаслиқ үчүн уйғурларниң һәрқандақ диний түс алған паалийәтләрдин өзини тартишқа мәҗбур болуватқанлиқи, шу қатарда намаз оқуш вә роза тутуштәк диний паалийәтләрниңму өзлүкидинла уйғурларниң күндилик паалийәт чәмбирикидин ғайиб болуватқанлиқи кишиләргә мәлум болушқа башлиди.

Рамизан һарписида, йәни 5-май күни ечилған б д т ниң кишилик һоқуқ темисидики йиғинида хәлқаралиқ мәсилиләр бойичә тонулған адвокат, актип кишилик һоқуқ паалийәтчиси, шуниңдәк «б д т ни көзитиш» тәшкилатиниң иҗраийә мудири хиллел нйовер өзигә берилгән сөз қилиш пурситидин пайдилинип, хитай һөкүмитиниң һәдисила «ислам вәһимиси» һәққидики қарарларға аваз берип келиватқанлиқини, әмма һазирниң өзидә хитай һөкүмитиниң милйонлиған уйғурниң диний вә инсаний һәқлирини аяқ-асти қилип, уларни кәмситишниң әң қәбиһ шәклини барлиққа кәлтүрүватқанлиқини тәкитлигәндә хитай һөкүмитиниң вәкиллири буниңға наразилиқ билдүргән. Шундақла униң сөз қилиш һоқуқини бикар қилишни тәләп қилған.

Әмма йиғин рәиси хитай һөкүмити вәкиллириниң тәлипигә писәнт қилмастин хиллелға давамлиқ сөз қилишни буйруғанда у уйғурларниң әһвалини, шуниңдәк хәлқара ислам һәмкарлиқи тәшкилатиниң мушунчә зор мәсилә оттуриға чиққандиму уйғурлар һәққидә оттуриға чиқалмиғанлиқини әйиблигән.

Рамизанниң тунҗи күни америка ташқи ишлар министири майк помпейо язма баянат елан қилип, америкадики вә чәтәлләрдики барлиқ мусулманлар аммисиға өзиниң изгү тиләклирини, шуниңдәк рамизанлиқ тәбрикини йоллиди. Майк помпейо рамизанлиқ тәбрикидә бу айниң мусулманлар үчүн яхшилиқ вә роһийитини паклаш билән өтидиғанлиқини, рамизанниң өз нөвитидә барлиқ диний етиқадтики кишиләрни рәһим-шәпқәт, һөрмәт вә өзара ярдәмниң хасийитини һес қилишқа дәвәт қилидиғанлиқини тәкитләп, өзиниң сәмимий рамизанлиқ тиликини «рамизан кәрим!» дегән җүмлә билән аяғлаштурди. Майк помпйониң бу баянати шу күнниң өзидила хитайчиға тәрҗимә қилинип, америкиниң бейҗиңдики баш әлчиханисиниң тор бетигә чапланди. Шундақла васитилик һалда хитай һөкүмити иҗра қиливатқан диний етиқадни чәкләш тәдбирлиригә болған наразилиқини ипадиләп, хитай һөкүмитиниң ислам диниға тутқан муамилиси билән рошән селиштурма һасил қилди.

«Хәлқара кәчүрүм тәшкилати» му бу мунасивәт билән мәхсус баянат елан қилип, уйғурлар дуч келиватқан сиясий бастуруш вә диний етиқад зиянкәшликини йәнә бир қетим әсләтти. Шуниңдәк лагерларға қамалған милйонлиған кишиләрниң диний етиқадини вә мәдәнийәт кимликини өзгәртиш урунушиниң әмәлийәттә хитай дөлитигә болған садақәтни тикләшни ахирқи нишан қилғанлиқини көрсәтти. Шуниң билән биргә хәлқара ислам һәмкарлиқи тәшкилатини уйғурлар дияридики һәммигә ашкара болуватқан диний зиянкәшлик үчүн көкрәк керип оттуриға чиқиш вә адаләтни яқлашқа чақирди.

Бу йиллиқ рамизанлиқ чақириқлар ичидә кишиниң диққитини тартидиған бири чикаго шәһиридики «уйғурларни қутқузуш» гурупписиниң «хитайдин пәрһиз тутайли!» дегән чақириқи һесаблиниду. Уларниң тор бетидә бу шоар һәққидә чүшәнчә берилип: «хитай дунядики мусулманларниң роза тутушини чәклигән йеганә дөләт. Уйғурларниң рамизан розиси тутуши үч йилдин буян мәни қилинип келиватиду. Хитай бирмадики роһинга мусулманлирини қирғин қилишқа ярдәмләшкән. Әмдиликтә болса уйғурларни қирғин қилишқа йүзлиниватиду. Шу сәвәбтин биз диний әркинликни сөйгүчи барлиқ инсанларни рамизан мәзгилидә хитайда ишләнгән буюмларни сетивалмаслиққа чақиримиз» дейилиду.

Мәлум болушичә, хитай һөкүмитиниң рамизанни чәкләш тәдбирлири дуня миқясида һәммигә билинишкә башлиған болуп, ислам дөлити болмиған мәмликәтләрдиму омумйүзлүк һалда һәр саһә кишилириниң қаттиқ тәнқидигә дуч кәлмәктә икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт