Xitay alimliri néme üchün tunji qoruqchibeg mehkimisining orni “Wu léy” shehirining izini tapalmaydu?

Bérlindin obzorchimiz ablet semet teyyarlidi
2024.03.15
zorqut-qedimiy-sheher.jpg Zorqut qedimiy sheher xarabisi. (2018-Yili)
ts.cn

Xitay tarixchiliri xitaylarning Uyghur diyarida eng deslep peyda bolush tarixini özlirining gherbiy xen sulalisi dewride “Gherbiy diyar qoruqchibeg mehkimisi” qurghanliqi heqqidiki hékayiliri bilen bashlaydu. Pütünley xitay menpe'etini chiqish qilip yézilghan kitablirida atalmish qoruqchibeg mehkimisining bügür nahiyesi tewelikidiki wu léy dep atilidighan bir yerge qurulghanliqini qeyt qilishidu. Ular buning üchün “Tarixname”, “Kéyinki xenname” qatarliq tarixiy menbeliridiki bir qisim uchurlarni tekrarlighandin kéyin 20-esirning bashliridin buyan Uyghur diyarining oxshimighan yerliridin qéziwélin'ghanliqi terghib qilghan arxé'ologiyelik qézilma matériyallirini ispat qilip körsitishke urunidu.

Bu ayning 6-küni xitayche tengritagh torining medeniyet sehipiside “Bayin'gholun'gha kirsingiz, mol tarixqa kirisiz” dégen mawzuda bir “Élan maqalisi” orun alghan. “Tarixiy eslimilerni janlandurghanda, ilghar medeniyetke warisliq qilghili bolidu” dégen yipektek yumshaq bir jümle bilen bashlan'ghan bu maqalida gherbiy yurttiki 36 döletning 11 ining bu rayonda ikenliki qeyt qilin'ghan. Buning ichidiki wu léy shehiri heqqide alahide toxtilinip, miladiyedin burunqi 60-yili bu yerde gherbiy yurt qoruqchibeg mehkimisining qurulghanliqi'i, buning xen sulalisining gherbiy yurtqa hökümranliq qilghanliqining delili ikenliki tekitlen'gen. Bu muhim sheher ornining künimizde bügür nahiyesining zorqut dégen yéride ikenliki eskertilgen.

Téxi 2018-yilila ular tilgha alghan bu sheherning yene shu bügür tewelikidiki küyük sheher xarabisi ikenliki dawrang sélin'ghan we hetta shu yilning eng chong arxé'ologiye muweppeqiyiti süpitide b d t pen-ma'arip we mediniyet orgini, yeni “Yunésko” gha tizimgha aldurulghan idighu? u waqitta élan qilin'ghan uzun maqale hetta tetqiqatchilardin nyé yöping (聂跃平) ning shu qétim qolgha keltürgen netijisi sheripige xitay döletlik pen-téxnika idarisining alahide mukapatigha érishkenlik xewiri yunéskoning mexsus tor sehipiside hazirghiche bar. Shundaq turuqluq emdi wu léy shehirining esli orni qandaqsige köyük qedimiy shehiri emes zorqut qedimiy shehiri bolup qaldi?

Shundaq, xitayche tarixiy menbelerdin “Xenname, gherbiy yurt tezkirisi” de miladiyedin burunqi 60-yili tesis qilin'ghan dep qaralghan qoruqchibeg mehkimisining wu léyde ikenliki yézilghan. Tang sulalisi dewridimu nami tilgha élin'ghan bu sheherning ornining bügünki bügür nahiyesi tewelikide ékenlikini tesewwur qilishqanlar köp bolsimu lékin, taki yéqinqi yillarghiche bu sheher ornini éniq körsitip béreligen birersimu chiqmighanidi.

Eng deslep bu atalmish mehkime ornini körsitip bermekchi bolghan kishi 1819-yili yünnendin iligha palan'ghan xitay ziyaliysi shüsing bolghan. U “Xenname, gherbiy yurt tezkirisi” din paydilinip yazghan “Gherbiy yurt tagh-deryalar xatirisi” namliq kitabida bergen izahatida wu léy shehirining ornining bügürde ikenlikini bayan qilghan.

1907- We 1913-yilliri ikki qétimliq bügür sepiride köpligen tarixiy yerlerni kezgen en'giliyelik meshhur arxé'olog awrél stéyin (Aurel Stein) küyük we zorqut namidiki qedimiy sheherlerni tekshürgen we wu léy shehirining bügür korla tashyolidiki chédir yézisi etrapida ikenlikini perez qilish bilen kupayilen'gen. 1928-Yili bügürge kélip wu léy shehirini alayiten izdigen kishi xitay “Arxé'olog” i xu'ang wénbi bolghan. U, bügürning gherbidiki üchqat, sherqidiki köyük we zorqut qedimiy sheher xarabilirini, ularning etrapidiki qizil topa körülgen yerlerning hemmisini qézip nurghun asar'etiqilerni tapqan. Axirida u wu léy shehirining ornini chédirda dégen xulasige kelgen. Emma chédir tewelikidiki öz'ara ariliqi 9 kilométir kélidighan köyük qedimiy shehiri bilen zorqut qedimiy shehirining qaysisining wu léy shehiri ikenliki so'aligha jawab bermigen.

Uningdin kéyin neshr qilin'ghan xitay tarix matériyalliri we hetta derslik kitablirida u atalmish mehkime orni bügürde dep yéziliwergen. Xitay hökümiti gherbiy yurt qoruqchibeg mehkimisining qurulghanliqining xitayning gherbiy yurtta hökümranliq qilghanliqini hetta gherbiy yurtning ezeldin xitayning bir qismi ikenlikini ispatlaydighanliqini tekitligenséri, xitay ichi we sirtida mehkimining orni dep qeyt qilin'ghan wu léy shehirining zadi qaysi yerde ikenliki heqqidiki so'allar kündin kün'ge köpeygen. Xitay hökümiti alahide köngül bölüp her jehettin qollighan izdesh sepiri deslep xitay tarixiy menbeliri bilen bashlan'ghan. 1980-Yilidin bashlap bügürning hemmila yéride qidirip tekshürüsh bilen dawamlashqan. 1998-Yilidin 2010-yilighiche Uyghur aptonom rayonluq arxé'ologiye idarisi we muzéy bügürdiki 14 orunda qézish élip barghan.

2015-Yili béyjing uniwérsitétining arxé'ologiye we tarix penliri proféssori lin meysun yéngi bir neziriyeni otturigha qoyup, wu léy shehirining ornini köyük qedimiy shehiri xarabisi dep jakarlighan. U bu qarishini ispatlash üchün xitay döletlik pen-téxnika instituti, xitay döletlik muzéy we Uyghur aptonom rayonluq muzéy bilen birlikte köyük shehiride zamaniwi ölchesh tekshürüsh eswablirining yardimide qézish ölchesh ishlirini qilghan. Sün'iy hemrah we ayropilan yardimide 1000 métir igizliktin tartilghan süretlerde bu qedimiy sheherning etrapimu étibargha élin'ghan. Ilmiy dégen'ge qarighanda mejburiy tetqiqat dégen atalghugha muwapiq kélidighan bu netijige asaslan'ghanda qedimki xen sulalisi dewride xitay sheherliri kwadrat sheklide, gherbiy yurt we bashqa yerlerning sheherliri yumilaq shekilde sélin'ghanmish. Köyük qedimiy shehiri ene shu xitay sheher qurulushi alahidilikige muwapiq kelgenliki üchün wu léy shehirining orni dep qarashqa pütünley mumkinmish. Uning bu “Ajayip” netijisi deslep xitay ichi we sirtida nahayiti chong zilzile peyda qilghan. 2018-Yili dangliq arxé'ologiye zhurnallirida élan qilin'ghan bu netije derhal yunéskogha melum qilinip alahide qoghdilidighan medeniyet izliri tizimlikige aldurulghan. Yunéskomu bu yéngiliqqa köngül bölüp ayrim tor sehipiside teshwiq qilghan.

Lin meysünnng tesewwuridiki köyük shehiri. (2018-Yili)
Lin meysünnng tesewwuridiki köyük shehiri. (2018-Yili)
iyaxin.com

Kütmigen yerdin uning bu netijisi qanche tiz tarqalghan bolsa, shunche tiz közdin chüshken. Chünki, kwadrat shekillik qedimiy sheher qurulushliri xen dewride xitayning qedimi yetmigen bashqa yerlerdin we qitelerdinmu xalighanche tapqili bolidighanliqi heqqidiki ispatlar köplep otturigha qoyulghan.

Bu waqitta béyjing uniwérsitétining yene bir proféssori chén ling (陈凌) yene bir qétim otturigha chiqip, sheher qurulush sheklining wu léyning ornini belgileshke delil bolalmaydighanliqi tekitligen. U 2017-yili eyni waqitta xu'ang wénbi üchqat shehiridin taptim dep xatiriligen ikki tamghini ispat körsitip, wu léy shehiri hazirqi üchqat qedimiy shehiride bolghan dep höküm chiqarghan kishi idi. Shuning bilen u, xitay döletlik medeniyet idarisi nahayiti köp meblegh bilen teminligen “Gherbiy rayon qoruqchibeg mehkimisi türi” ning yétekchisi bolup, béyjing uniwérsitéti, Uyghur aptonom rayonluq medeniyet we arxé'ologiye tetqiqat orni bilen birlikte chong bir etret teshkillep bügürge kelgen. Ular nahayiti köp adem küchi bilen üchqat, köyük we zorqut qedimiy sheherlirini keng kölemde qazghan we tekshürgen. 2022-Yilighiche sozulghan bu tekshürüsh netijisi shu yilining axirida élan qilin'ghan. Ular karbun 14 ölchesh téxnikisi bilen bayqalghan adem iskilitliri we bashqa buyumlarning yil dewrini ölchesh arqiliq köyük shehirining miladiyedin burunqi 550-yili etrapida qurulghanliqini, zorqut qedimiy sheherining miladiyedin burunqi 60-yilliri etrapida bina qilin'ghanliqini ispatlighanliqini élan qilishqan. U bu qétim miladiyedin burunqi 60-yili gherbiy yurt qoruqchibeg mehkimisining tesis qilin'ghanliqini we qéziwélin'ghan yaghachta saqlinip qalghan xitay hökümranliqi simwoli dep qarilidighan azghina qizil boyaq izini delil körsitip, wu léy shehiri ornining zorqut qedimiy sheher xarabisi dep jakarlighan.

U, bu qétimqi perizini 2017-yilidiki tesewwuri bilen birleshtürüp, wu léy shehiri miladiyedin burunqi 60-yili bina qilin'ghan. Wu léy shehiri qarasheher begliki teripidin weyran qiliwétilgendin kéyin üchqat shehirige köchken dégendek yéngiche chüshendürüsh bergen.

Qiziqarliq yéri chén lingning 4 yil dawamlashqan qézish, tekshürüsh tetqiqatlirigha we yéngiche ilmiy tehlillirige sewebchi hem yardemchi bolghan hel qilghuch menbe u tarixiy izlarning hazirqi Uyghur tilidiki namliri we meniliri bolghan. Üchqat sherhirining ichki, tashqi we sirtqidin ibaret 3 qisimgha ayrilidighanliqini, köyük shehiri ismining köyüsh weqesi bilen munasiwetlik ikenliki uchurigha Uyghur tili arqiliq érishken.

Chén ling oxshash usul bilen zorqut ismining sheher bilen néme munasiwiti barliqini tehlil qilghan bolsa idi, belkim uning méngiside yeni bir yéngi eqil tughulghan bolatti. “Zorqut” sözining tüzülüshi orxun abidiliridin bilge qaghan menggü téshida unwan süpitide körülgen, turpanda yer ismi bolup saqlinip kelgen gherbiy Uyghur qaghanliqi padishahlirining bir nechchisining ismidiki idiqut (idoq+qut) yeni “Qutluq hökümdar” qurulmisigha oxshiship kétidu. Démek zorqut sözi Uyghur tilida chong, küchlük, heywetlik menisidiki parische “Zor” sözi bilen “Muqeddes, qutluq” menisidiki “Qut” sözidin tüzülgen. Démekki, “Zorqut” ismi eslide bu sheherning bir “Chong qaghan” ning yaki “Küchlük qaghan” ning ordisi jaylashqan yer ikenlikidin bésharet béridu.

Undaqta chén lingning axirqi xulasisini toghra déyishke bolamdu? “Xenname gherbiy yurt tezkirisi” de atalmish qoruqchibeg mehkimisining wu léyde ikenliki yézilghanliqi xitaylarning bu sheherni bina qilghanliqi menisini béremdu? eger shundaq bolsa néme üchün xitay tarix matériyallirida shundaq sheher qurulushi heqqide yézilmighan?

Chén lingning axirqi xulasisi nahayiti uzun waqit tetqiq we tehlil qilish asasida chiqirilghan bolsimu lékin, yenila yéterlik maddiy delillerge tayinilmighan. Shunga u bir perezdin bashqa nerse emes. “Xenname gherbiy yurt tezkirisi” de “Mehkime wu léy shehiride idi” dégenlik hergizmu sheherning mlladiyedin burunqi 60-yili yéngidin qurulghanliqi meniside kelmeydu. Uning tehlili we delilliri u sheherning burun mewjut emeslikini ispatlashqa yétersiz. U, qollan'ghan karbun 14 arqiliq tépilghan ‍iskilit we buyumlarning yil dewrini ölchesh köyük shehirining miladiyedin burunqi 550-yili alliqachan güllen'gen bir sheher ikenlikini melum qilip, xitaylarning u waqitta gherbiy yurtni bilmeydighanliqini ashkarilap qoyghan. Shuning bilen birge yene sheherning xu'ang wénbi burun perez qilghandek xen sulalisi salghuni li gu'angli semerqent sepiride köydürüwetken lün to shehirimu emeslikinimu éniqlap bergen. Köyük izlirining bir qétimliq ot apitide emes, belki uzun muddet köydürüsh arqiliq meydan'gha kélidighanliqi ispatlan'ghan we nurghun tömür buyumlar tépilghan. Undaqta bu deliller u orunning eyni waqittiki bir tömür tawlash ornining xarabisi ikenlikini néme üchün chüshendürüp bérelmeydu?!

Zorqut shehirining Uyghurche ismidin melum bolghinidek u yer burun bir xitay uslubida sélin'ghan mehkime emes, belki bir dölet yaki qaghanliq merkizi bolghanliqi éniq. Tarixiy bilimlirimizdin melumki, miladiyedin burunqi 50-yillarning axirigha yéqin gherbiy diyargha hökümranliq qiliwatqan hunlar shu yillarda yüz bergen bir qisim tebi'iy apetler shundaqla impératurluqning ichki qismidiki talash tartishlar sewebidin ajizlap qalghanidi. Shunga ular miladiyedin burunqi 60-yili bir mezgil özini ongshiwélish meqsitide shimaliy tereplerge köchken. Pursetpereslik qilghan xen sulalisi bir yildin béri elchi we közetküchi nami bilen gherbiy diyarda yürgen jéng ji isimlik bir kishisini derhal qoruqchibeg dep atap bosh qalghan hun zéminigha ige boluwalmaqchi bolghan. Jéng ji hunlar tashlap ketken sheherlerdin birige chüshken. Shunga uning sheher bina qilghanliqi heqqide héchqandaq melumat yoq. Taki yene shu wu léyge tang sulalisi dewride qurduq dep dawrang séliwatqan “Enshi qoruqchibeg mehkimisi” ningmu orni hazirghiche melum emes. Chünki, bu atalmish mehkime xitay siyasiy tarixchiliri tesewwur qilghandin kichik bolup, muqim bir ornimu bolmighan. Qoruqchibeg atalghan kishilirining wezipisimu her xil mensep tamghiliri we hediyelerni yénida kötürüp, perqliq beglikler arisida aylinip, beglerni mensep we hediyeler arqiliq xen sulalisige xizmet qilishqa maqul keltürüshtin bashqa ish bolmighan. Xitay tarixchiliri miladiyedin burunqi 60-yilidin miladiyedin kéyinki 107-yilighiche jem'iy 167 yil jeryanida qoruqchibeg bolghan dep körsitidighan 23 kishi ichide biriningmu olturghan mehkime ornining héch bir tarixiy menbede tilgha élinmasliqining özila buning yéterlik ispati.

Qoruqchibeg li chongning tamghisi we gherbiy diyarning eng sherqidiki chi'ang beglikige atalghan tamghining üchqattin tépilishimu bizning bu qarishimizni yene bir qétim tehqiqleydu. Xalas!

Qisqisi, xitay hökümiti ezeldin muqim yerliship baqmighan qoruqchibeg mehkimisi wu léyning ornini elwette menggü tapalmaydu.

*** Bu obzordiki köz qarashlar peqetla aptorgha xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.