«Вухән вируси» тарқалған мәзгилидә хитайниң «компартийә садақити» ни тәкитлиши диққәт қозғиди

Мухбиримиз меһрибан
2020-01-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Вухән вируси»  тарқалған мәзгилидә, машинаниң кәйнигә қизил байрақ есилип, «компартийә садақити» тәшвиқ қилинмақта. 2020-Йили 29-январ, вухән.
«Вухән вируси» тарқалған мәзгилидә, машинаниң кәйнигә қизил байрақ есилип, «компартийә садақити» тәшвиқ қилинмақта. 2020-Йили 29-январ, вухән.
AP

Нөвәттә пүтүн дуня хитайдин тарқалған «вухән вируси», йәни йеңи типтики таҗсиман өпкә яллуғи вирусиниң юқумиға тақабил туруш тәдбирини күчәйтмәктә. Әмма мушундақ бир мәзгилдә хитай мәркизий һөкүмитиниң җайлардики һөкүмәт органлиридин юқумлиниш хизмитини чиң тутуш билән бирликтә хитай компартийәсиниң рәһбәрликидә чиң туруп җәмийәт муқимлиқиға капаләтлик қилишни тәкитлиши көзәткүчиләрниң күчлүк диққитини қозғимақта.

«Вухән вируси» дин юқумлиниш башланғандин буянқи хитай һөкүмәт хәвәрлиридә үзлүксиз һалда «вирустин юқумлиниш һәққидә ялған хәвәрләрни тарқитишқа зәрбә берип, җәмийәт муқимлиқиға капаләтлик қилиш» тәкитлинип кәлмәктә. 29-январ күни хитай компартийәсиниң орган гезити болған «хәлқ гезити» дә «партийәниң қизил байриқи юқумдин сақлиниш күришиниң биринчи сепидә ләпилдитәйли» сәрләвһәлик баш мақалә елан қилинди.

Мақалидә «җайлардики һөкүмәт органлирида хизмәт қиливатқан компартийә хадимлири баш секретар ши җиңпиңниң йолйоруқиға қәтий әмәл қилип, аммини иттипақлаштуруп, мәркизи һөкүмәтниң сияситини әмәлийләштүрүши, һәр дәриҗилик партком органлири өзлириниң мәсулийәт ролини җари қилдуруп, юқумлинишниң алдини елиш хизмитидә җәмийәт муқимлиқиға капаләтлик қилиши керәк,» дегән чақириқ баш тема қилинған.

Хитай ичи-сиртидики вәзийәт анализчилиридин, америкадики «бейҗиң баһари» журнилиниң баш муһәррири ху пиң әпәнди 2008-йилдики «сахароф әркинлик мукапати» ниң саһиби ху җя әпәнди вә дуня уйғур қурултийи хитай ишлири комитетиниң мудири илшат һәсән әпәндиләр зияритимизни қобул қилип, өзлириниң бу һәқтики қарашлирини оттуриға қойди.

Ху пиң әпәнди әпәндиниң илгири сүрүшичә, хитай һөкүмити һәр вақит өз мәнпәәтини хәлқ мәнпәәтидин үстүн орунға қоюп кәлгини үчүн хәлқниң һаяти хәвп ичидә туруватқан мушундақ мәзгилдиму муқимлиқни һәммидин үстүн орунға қойған. У буни бу қетимлиқ «вухән вируси» юқуминиң дуня характерлик вәһимиси кәлтүрүп чиқарған, дәп қарайдикән.

Ху пиң әпәнди 2019-йили 12-ай кириши биләнла ашкариланған «вухән вируси» дин юқумлиниш әһвалиниң қатму-қат өткәлләрдин өтүп, таки 1-айниң 23-күни вухән шәһири қамал қилинғучә юқумлиништин мудапийә көрүштики әң һалқилиқ пәйттин өтүп кәткәнликини билдүрди. Униң қаришичә, һазир бу вирусниң пүткүл хитай миқясиға, һәтта дунядики көплигән дөләтләргә тарқилишида хитай мәркизи һөкүмити асаслиқ җавабкар икән. Һалбуки, хитай һөкүмитиниң мушундақ бир пәвқуладдә мәзгилдиму муқимлиқни тәкитлиши хитай компартийәсиниң һакимийәт системисиға келидиған муқимсизлиқ амиллириниң алдини елиш үчүн икән.

Ху пиң әпәнди сөзидә «хәлқ гезити» дә елан қилинған баш мақалә һәққидә тохтилип, мундақ деди: «хитай компартийәси һәр вақит өз һакимийитиниң мәнпәәтини юқири орунға қоюп кәлди. Шуңа хитайда һәрқандақ бир әһвал йүз бәргәндә муқимлиқ әң муһим мәсилә болуп кәлди. Бу қетим ‹вухән вируси' тарқалғандиму охшаш әһвал тәкрарланди. Әсли хитай дөлити бу қетим 2003-йили йүз бәргән SARS юқуми мәзгилидики тәҗрибә-савақларни йәкүнләп, юқумлинишниң алдини елишқа қарита җиддий тәдбир қоллиниши керәк иди. Әмма әмәлийәттә бу қетимқи вирус вәһимиси бир қетимлиқ дуня характерлик апәткә айланди, десәкму болиду. Һазирқи мәсилә хитайдики давалаш хадимлириниң мәсилиси яки вухән шәһәр башлиқиға охшаш йәрлик һөкүмәт әмәлдарлириниң мәсилиси әмәс, бәлки хитай мәркизий һөкүмитиниң мәсилисидур. Чүнки хитай қанунида һәрқандақ әһвални аввал юқириға мәлум қилиш, юқири бекиткән қанун-түзүм тәртиплири бойичә иш тутуш бәлгиләнгән.»

Бейҗиңдики ху җя әпәндиниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң пүткүл хитай хәлқидә «вухән вируси» ниң вәһимиси күчәйгән мәзгилдә җайлардики һөкүмәт органлиридин юқумлиниш хизмитини чиң тутуш билән бирликтә компартийәниң рәһбәрликидә чиң туруп, җәмийәт муқимлиқини сақлашни тәкитлишидә уларниң өз һакимийитиниң йиқилишидин қорқуш әндишиси асаслиқ амил болған болуши мумкин икән.

Ху җя мундақ деди: «улар, йәни һөкүмәт даирилири билидиған әһваллар әмәлийәттә наһайити көп. Әмма улар һазир әһвалниң һәқиқитини хәлқтин йошуруватиду. ‹Хәлқ гезити' ниң бу баш мақалиси хитай һөкүмитиниң өз хаталиқини һес қилғанлиқини, әмма бу хаталиқини иқрар қилишни халимайватқанлиқини көрситип бериду. Шуңа һөкүмәт һазир тәкитләватқан муқимлиқни сақлаш дегини әмәлийәттә бастуруш, йәнә бастуруш дегәнликтин башқа нәрсә әмәс. 2003-Йилидики SARS юқуми вәһимисидин һазирғичә болған узун йиллардин буян бу хил трагедийә тәкрар йүз бәрмәктә. Һазирқи әһвалда давалаш әслиһәләр йетәрлик болмаслиқ, юқумланғанлар давалиналмаслиқтәк әһваллар сәвәбидин һөкүмәткә наразилиқини ипадилигәнләр интайин көп болмақта. Әмма һөкүмәтниң бу мәсилиләрни һәл қилиш иқтидари йоқ десәкму болиду. Шуңа улар үчүн ейтқанда, мәсилини әң тез һәл қилишниң бирдин-бир йоли нарази болған кишиләр топини бир тәрәп қиливетиш. Шуңа мәркизи һөкүмәт җайлардин иҗтимаий муқимлиқни қоғдашни тәләп қиливатиду. Улар кишиләрниң гелини боғуп, уларниң гәп қилишини тосмақта. Техиму әсәбийләшкәндә һөкүмәт бу кишиләрни пүтүнләй йоқитиветишиму мумкин. Мәсилән, илһам тохтини муддәтсиз қамаққа һөкүм қилиш арқилиқ уни көздин йоқитиш мәқситигә йәтти.»

Ху җя әпәнди сөзини давамлаштуруп, һазирқи шараитта хитайдики муқимлиқ тәдбирлириниң уйғур аптоном райони вә тибәт аптоном районида техиму қаттиқ иҗра қилиниши мумкинликини билдүрди.

У мундақ деди: «һазир биз хитайларға нисбәтән ейтқанда, әгәр биз юқумлиниш әһвалиға қарита наразилиқимизни ипадилисәк, агаһландуруши, сорақ қилиши, һәтта солап қоюши мумкин. 3 Күндин 15 күнгичә солап қоюлғанларму бар. Әмма ичкири өлкиләр билән шинҗаңдики муқимлиқ тәдбирлириниң пәрқи зор. Бизгә мушундақ тәдбир қоллинилған һаләттә уйғурлар охшаш һаләттики наразилиқини ипадилисә уларға һәссиләп җаза берилиши мумкин. Әгәр бизни 1 йил кәскән тәқдирдә, уйғурларни 5 йилдин юқири кесиши мумкин. Мән әмәлийәттә бу хил муқимлиқ тәдбирлири һәққидә әң төвән мөлчәримни билдүрүватимән. Бәлким бу қетимқи юқум вәһимиси мәзгилидә даириләрниң муқимлиқ тәдбирлири сәвәблик җазалинидиғанлар техиму көп болуши, җаза тәдбирлири техиму еғир болуши мумкин.»

Америкадики уйғур паалийәтчиси илшат һәсән әпәндиниң қаришичә, хитайда «вухән вируси» тарқалған мәзгилдә хитай һөкүмитиниң муқимлиқни тәкитлишиниң әмәлийәттә уларниң өз һөкүмранлиқиниң ғулап кетишидин әнсиришиниң сәвәб болуватқанлиқини билдүрди.

Илшат һәсән әпәнди сөзидә йәнә хитай һөкүмитиниң нөвәттә уйғур диярини өз һакимийитигә хәвп елип келидиған тәһдитлик район дәп қараватқанлиқини илгири сүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт