Ши җинпиңниң һакиммутләқ түзүмидики хитайниң кәлгүси һәққидә мулаһизиләр

Мухбиримиз ирадә
2016-08-06
Share
zhang-zemin-we-xi-jinping-xitay-emeldarliri-305 Сабиқ хитай секретари җяй земин вә әйни вақиттики муавин рәис ши җинпиң.
Аңлиғучилиримиз тәминлигән.

Хитай дөләт рәиси ши җинпиң һакимийәткә чиққандин буян һоқуқни мислисиз дәриҗидә қолиға мәркәзләштүргәндин сирт, аммиви тәшкилатлар, кишилик һоқуқ актиплирини бастуруп, учур - пикир әркинликини боғди. Көзәткүчиләр ши җинпиңниң арзусиниң әксичә, илгирики дөләт рәислиридинму бәк қаттиқ қол сиясәт йүргүзгәнликини билдүрмәктә. Ундақта, буниң ақивити қандақ болиду, бу ши җинпиңниң күчлүклидикин дерәк берәмду?

Хитай дөләт рәиси ши җинпиң тәхткә чиққандин кейин хитайда чирикликкә қарши уруш қозғап, компартийәниң нурғун юқири дәриҗилик әмәлдарлирини тутқун қилди. Армийә вә партийә ичидә ислаһат елип берип, һоқуқни йүксәк дәриҗидә қолиға мәркәзләштүрди. Нурғун көзәткүчиләр униң хитайда мавзедүң вә дең шявпиңдин қалсила, хитайдики әң күчлүк бир рәһбәр болғанлиқини илгири сүриду.

"малийә вақти" гезити ши җинпиң һәққидә елан қиливатқан "ши җинпиңниң җуңгоси" сәрләвһилик чатма мақалилиридә көрситишичә, ши җинпиң вәзипигә олтуруп биринчи күнидин етибарәнла радикал қарарлар арқилиқ һоқуқни мәркәзләштүрүшниң койиға чүшкән. У чәтәлләрдики вә хитайдики кишиләрниң пәрәз қилғининиң әксичә, демократийилишиш йолиға қарап әмәс, бәлки дөләтни қаттиқ қоллуқ сиясәт билән башқурушни тәшәббус қилидиған бири болуп чиққан.

Америка мухбирларни қоғдаш комитетиниң хитай ишлири тәтқиқатчиси ваң ячюниң ейтишичә, ши җинпиңни һәқиқәтән юқирида дейилгәнләргә охшаш дең шиявпиңдин кейинки әң күчлүк рәһбәр дәп қарашқа болидикән. У мундақ дәйду: "ши җинпиңниң техиму көп һоқуқни өз қолиға мәркәзләштүрүватқанлиқи ениқ. У бу арқилиқ хитайдики барлиқ саһәләрни контрол қилишқа урунмақта. Мутәхәссисләр уни бу җәһәттә ху җинтав вә җаң земинни бесип чүшти, дәп қарайду."

Ундақта бу қудрәтниң ипадисиму яки аҗизлиқниңму?

"малийә вақти" гезити бу һәқтә мулаһизисидә "нурғун көзәткүчиләр ши җинпиңниң аммиви җәмийәткә қиливатқан бастурушини йирақни көрмәслик вә хәтәрлик дәп баһалайду. Улар буни реҗимниң асасиниң аҗизлиқи, бихәтәрлик туйғусидин йоқсуллуқи вә өзигә ишәнчи йоқлуқиниң ипадиси дәп қарайду" дегән.

Америкидики сиясий анализчилардин илшат һәсән әпәндиму ши җинпиңни қудрәтлик дәп қарашқа болмайдиғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: "мәнму буни аҗизлиқниң ипадиси дәп қараймән. Чүнки қудрәтлик бир лидер һәргизму кишилик һоқуқ адвокатлирини солап қоймайду. У қудритидин пайдилинип азрақ болсиму әркинлик бериш арқилиқ өзигә болған ишәнчини намаян қилиду. Бирақ у тәхткә чиққандин кейинла өзигә ишәнчсизлик билән иш қилди. Мәсилән, у нурғун юқири дәриҗилик әмәлдарларни қолға елип, һөкүм елан қилдурған болсиму, әмма уларни өлүм җазасиға һөкүм қилалмиди. Бу партийә ичидиму қаршилиқниң күчлүклүкиниң ипадиси, шуңа у өзигә йол елип қойди. У ху җинтав дәвридин келип қалған азрақ әркинликтин қорқти. Шуңа у мәтбуат әркинликини, партийиниң әйибини ачидиған мәтбуатларни йоқатти. Униң совет иттипақи йимирилгәндә ейтқан бир мәшһур гепи бар "советтин бир оғул бала чиқмиди" дәйдиған. Шуңа у өзини компартийини гүмүрүлүштин қоғдайдиған "бир оғул бала, бир қәһриман" дәп қарайду. Мана булардин униң компартийиниң вәйран болушидин қорқуватқанлиқини ениқ көрүвалғили болиду.

Ундақта, хитай пәқәтла иқтисадий тәрәққият арқилиқ бундин кейинму мушундақ пут тирәп тураламду? малийә вақти гезити бу һәқтики мулаһизисидә ши җинпиңниң бу хил сиясәтлири вә һазирқи иқтисадий сиясити билән давамлиқ пут тирәп туралайдиғанлиқиға гуман билән қариған. Улар ши җинпиң "җуңго чүши" дә оттуриға қойғандикидәк бир җуңгони яритиш үчүн чоқум ислаһат елип берилиши керәкликини билдүргән.

Униңда мундақ дәп баян қилинған: "ши җинпиң арзу қиливатқандәк тәрәққиятни - йәни йешил, иҗадчан, мулазимәт вә истемални асас қилған бир җуңгони яритиш һазирқи мәвҗут сотсиялистик иқтисадий сиясәт билән яки мундақчә ейтқанда мәркәздин башқурулидиған иқтисадий сиясәт билән мумкин болмайду. Аммиви әркинлик, қатмаллиққа риқабәт елан қилиш әркинлики, дөләтни қанун арқилиқ идарә қилиш, истемалчилар һоқуқини қоғдаш, илмий мүлк һоқуқиға һөрмәт қилиш вә пуқралиқ һоқуқини ишлитиш қатарлиқ һәммиси һазир җуңго үчүн зөрүр болған иҗадчан вә заманиви иқтисад бәрпа қилишта кәм болса болмайдиған елементлардур. Ши җинпиң әпәнди вә компартийә үчүн елип ейтқанда, юқиридикиләр һәммиси өзиниң күчини азайтиш вә җәмийәт үстидики контролини юмшитиш болуп һесаблиниду. Шуңа бу ши җинпиңға охшаш совет иттипақиниң йимирилишини мәхсус тәтқиқ қилип, униң әң зор хатаси ‹сиясий ислаһат вә ғәрбчә идийиләрниң сиңип киришигә йол қоюш' дәп хуласә чиқарған бириниң қулиқиға хош яқмаслиқи мумкин.... Лекин хитайдики иқтисадий тәрәққиятниң давами вә шундақла узун муддәтлик сиясий муқимлиқ үчүн коммунистик партийә чоқум сиясий ислаһатни қәдәмму - қәдәм башлиши, мустәқил әдлийә вә сиясәттики тәңпуңлуқни сақлаш үчүн асас яритишни башлиши керәк."

"малийә вақти" гезити хитайда һазир күндилик турмушини қамдап кетиватқан, адәттә сиясәт билән қиличиликму алақиси йоқ кишиләрниңму хитайда бесим артип кәтти, дәп қарайдиғанлиқини билдүргән вә буниңға хитайдики бир оттураһал сәвийидә яшайдиған бир дөләт мәмуриниң сөзини нәқил кәлтүргән. У мундақ дегән: "мәнчә ши җинпиң дәватқан "җуңго чүши" тәйвәндә аллиқачан әмәлийлишип бопту. Өткән йили ши җинпиң билән ма йиңҗюниң тарихи учришиши телевизорда тарқитилған иди. Ши җинпиңниң узун - узун нутқи телевизорда берилди. Лекин нөвәт ма йиңҗюға кәлгәндә улап тарқитиш кесиветилди. Шуниң билән қизим мәндин ‹сәһнидә икки киши бар идиғу, немишқа пәқәт уларниң бирила сөзләйду' дәп сориди. Бир бала чеғида бу соални сориған йәрдә, һәммә киши бу соални соримамду?"

"малийә вақти" гезити мулаһизиси давамида, хитай үчүн сиясий вә иқтисадий әркинликниң зөрүрлүкини тәкитләп "ши җинпиң әгәр ‹демократийилишиш' дегән сөзни ишлитишни қәтий халимиса, уни "хитай дөлитиниң қайтидин баш көтүрүши" дәп атисиму болиду, мана бу униң әң қиммәтлик мираси болуп қалиду" дегән.

Хитай һөкүмити йеқинқи бир қанчә күндин буян өткән йили тутқун қилинған 300 әтрапидики кишилик һоқуқ адвокатлири ичидики җов шифиң вә җәй йәнмен қатарлиқ бир қанчә муһим кишилик һоқуқ актиплири үстидин арқа - арқилап сот ечип, уларни "һакимийәтни ағдурушқа урунуш" җинайити билән айрим - айрим һалда 7 йиллиқ вә 3 йиллиқ қамақ җазалириға һөкүм қилған иди.

Хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири хитай сотлириниң бу қарарини әйиблигән вә хитайда кишилик һоқуқниң еғир зәрбигә учраватқанлиқини билдүргән иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт