Xitayning amérikagha bergen wedisi we Uyghur rayonida dawamlashturuwatqan irqiy qirghinchiliqi (1)

Washin'gtondin muxbirimiz alim séytof we jewlan teyyarlidi
2023.12.14
Adrian-Zenz.jpg “Uyghur irqiy qirghinchiliq küni” ni xatirilesh yighinida “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” ning aliy tetqiqatchisi, doktor adriyan zéniz(Adrian Zenz) sözlimekte. 2023-Yili 11-dékabir, washin'gton.
RFA/Sintash

Amérika pirézidénti jow baydén bilen xitay kompartiyesining bash sékrétari shi jinping ötken ayda san-firansiskoda uchrashqandin kéyin, amérika-xitay munasiwetliride melum özgirishning bolghanliqi, xitayning amérikani kishilik hoquq mesiliside yol qoyushqa qistighanliqi we belgilik netijige érishkenliki melum.

Amérika hökümiti aldinqi ayda pirézidént baydin bilen xitay kompartiyesining bash sékrétari shi jinping otturisidiki bashliqlar yighini heqqide bergen bayannamiside, baydin “Kishilik hoquqning omumiyliqini tekitlidi, shundaqla xitay hökümitining shinjang, tibet we xongkongdiki kishilik hoquq depsendichilikige bolghan endishisini otturigha qoydi” dégen. 

Emeliyette bolsa, pirézidént jow baydén xitay kompartiyesining bash sékrétari shi jinping bilen körüshkendin kéyin, xitay jama'et xewpsizliki ministirliqi edliye penliri institutigha qaritilghan jazani bikar qilghan, eslide bu institut xitay dölet saqchiliri üchün eng chong tejribixana tori bolup, xitayning eng qebih kishilik hoquq depsendichiliki bolghan DNA  uchurlirini toplash qilmishi mezkur institut bilen chétishliq iken. Baydén hökümiti bu qarari arqiliq, xitayning kishilik hoquq depsendichiliki qilmishlirigha bolghan jazasi, cheklimisi we bésimini zor derijide töwenletken.

Amérikaliq dangliq siyasiy obzorchi josh rogén  12-dékabir küni “Washin'gton pochtisi géziti” de élan qilghan “Jow baydén xitayning kishilik hoquq depsendichilikige bolghan bésimini töwenletti” namliq maqaliside bu mesilini  analiz qilip, amérikaning kishilik hoquq mesiliside xitaygha yol qoyushining amérikaning dölet xewpsizlikige éghir ziyan élip kélidighanliqini otturigha qoyghan.

Maqalide éytilishiche, amérika hökümiti 2020-yili bu institutqa jaza yürgüzgen bolup, chünki bu orun “Xitayning basturush herikiti, keng kölemlik xalighanche tutup turush, mejburiy emgek we yuqiri téxnikiliq nazaret qilish herikitide sadir qilin'ghan kishilik hoquq depsendichiliki” bilen munasiwetlik dep qaralghan. Emma bu jaza hazir bikar qilin'ghan. Baydén hökümiti emeldarlirining ashkarilishiche, bu jazani bikar qilishni xitay hökümiti alahide telep qilghan bolup, buning bedilige xitay terep amérikagha éksport qiliniwatqan féntanilni yasashqa ishlitilidighan ximiyelik mehsulatlarni chekleshke, uninggha zerbe bérishke wede bergen.  

Halbuki, xitay hökümiti j x ministirliqi edliye penliri institutining kishilik hoquqqa xilap qilmishlirini toxtatqanliqi heqqide héchqandaq ispat körsetmigen.  Emeliyette, xitay téximu keng kölemde DNA toplashqa tirishiwatqan bolup, bu arqiliq dunyadiki eng chong DNA sanliq melumat ambirini qurup chiqip, amérika bashchiliqidiki reqiblirige taqabil turmaqchi, xitay puqraliri hetta amérika puqralirining sanliq melumat uchurlirini öz qolida tutup turmaqchi bolghan.

Maqalide mundaq déyilgen: “Nurghun döletler qanun ijra qilish meqsitide DNA sanliq melumat ambiri quruwatqanda, xitay hökümitining pilani saqchi ishliridin alliqachan halqip ketti. Mutexessislerning tetqiqati shuni körsettiki, xitay hökümiti bu sanliq melumatni qandaq qilip xitay puqralirini,  bolupmu az sanliq milletlerni keng-kölemde teqib-nazaret qilishqa, ularni kontrol qilishqa ishletmekte”.

Amérika soda ministirliqi tor bétide bérilgen uchurlargha asaslan'ghanda, 2020-yil 5-ayda, donald tramp hökümiti mezgilide amérika soda ministirliqi jaza cheklimisi qoyghan 9 orun ichide xitay j x ministirliqi edliye instituti birinchi orun'gha tizilghan bolup, “Uyghur, qazaq we bashqa az sanliq milletlerni basturush, xalighanche tutqun qilish, mejburiy emgekke sélish, yuqiri téxnikiliq teqib-nazaret qilish qatarliq qilmishlar bilen chétishliqi bar” déyilgen.  

Donald tramp hökümitining axirqi mezgilide xitayning jinayetliri “Irqiy qirghinchiliq” dep élan qilin'ghan, baydén hökümitimu buni étirap qilghan we xitaygha qoyghan jaza cheklimisini bikar qilmighanidi, emma bu qétim némishqa j x ministirliqi edliye institutigha qoyulghan jaza cheklimisini bikar qilidu? 

Tetqiqatchi adriyan zéniz bu heqte mundaq deydu:

“Chünki xitay bu yerde féntanil zeherlik chékimlikini ayaghlashturimiz dédi, amérikamu del féntanil ishlepchiqirish mesilisini hel qilmaqchi idi. Xitay ‛sen bizning institutimizgha cheklime qoysang, bu mesilini hel qilalmaysen, biz u ishni oylashmaymiz‚ démekchi boldi؛  xitay tereptin bu bir soda bolushi mumkin.  Xitay bu ishta amérika yol qoyidu dep oylidi,  chünki baydén uningdin bir netijige érishmekchi idi. Yene kélip bu, amérikaning dölet ichi siyasitining netijisi, shundaqla zeherlik chékimlik mesilisini hel qilish charisi idi. Elwette, xitaylar buningdin payda aldi, bu del xitay kompartiyesining ish qilish usuli. Ular bashqilargha qandaq yol qoyghuzushni bilidu, halbuki, buning hemmisi kishilik hoquq saheside boldi”.  

J x ministirliqi edliye penliri instituti eyni chaghda féntanil mesilisige emes, xitayning irqiy qirghinchiliq tüsini alghan kishilik hoquq jinayitige chétishliq dep qarilip jazalan'ghan, emma bu qétim néme üchün féntanil mesilisi sewebidin jaza cheklimisidin qutulidu? adriyan zéniz buninggha jawab bérip mundaq deydu: “Méningche, bu orun xitayning éksport malliri ichidiki zeher buyumliri sodisini kontrol qilish bilen chétishliq. Bu yerde melum baghlinish bar. Bu orunning yene shu sahege baghliq bolmighan melum mes'uliyiti bar. Shunga ular bu ikkisining otturisidiki tengshektin paydilinidu”. 

Tetqiqatchi jash rogénning maqaliside, pirézidént jow baydénning bu tetqiqat ornini jaza tizimlikidin qaldurushi emeliyette xitayning eng yéqinqi kishilik hoquq depsendichilikige yol qoyghanliqi dep körsitilgen. Bu nuqtidin éytqanda, jow baydén hökümitining bu qarari mezkur hökümetning “Xitay hélihem Uyghurlargha  irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatidu” dégen eyibleshlirining küchini zor derijide ajizlitiwetken. Adriyan zénz bu heqte mundaq deydu: “Yüz bergen bu ishlar elwette yuqiriqi geplerning küchini töwenlitiwetti. Méning asasliq tenqid qiliwatqinimmu shu. Méning baydén hökümitige béridighan tenqidim shuki, ular peqet quruq gepla qilidu. Ular trampning irqiy qirghinchiliq qararini qollaymiz dédi, bu qararni emeldin qaldurmidi, emma uning üchün héchqandaq emeliy ishmu qilmidi”.    

Josh rogénning maqaliside körsitilishiche, xitayning DNA sanliq melumat ambiri kishilik hoquqni depsende qilish bedilige qurulghan bolup, qanun orunlirigha xizmet qilishtek asasliq rolini, shundaqla adimiylik pirinsipini yoqatqan. Xitay j x ministirliqi edliye penliri instituti toplawatqan DNA uchurliri saqchi organliridin halqip herbiy sahegiche kéngeygen bolup, xitayning uningdin paydilinip biyotéxnikiliq qorallarni tereqqiy qildurush éhtimalini chetke qaqqili bolmaydiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.