Xitay asasiy qatlamlarning muqimliqida ayallarning orni we rolidin paydilinalamdu?

Muxbirimiz gülchéhre
2015-01-30
Share
hijap-romal-yaghliq-reshatka-jaza-305.jpg Tömür réshatkiliq hoyligha solan'ghan hijaplan'ghan Uyghur ayalliri.
RFA/Ruqiye


Xitay hökümitining Uyghur élidin tarqitidighan xewerlirige qarighanda 26 - yanwar kechte ürümchide, xitay xelq qurultiyi da'imiy komitétining mu'awin bashliqi, memliketlik ayallar birleshmisining re'isi shén yöyö bilen körüshken jang chünshen "Elrayini mujessemlesh, zorawan - térrorchilargha zerbe bérish, muqimliqni saqlashtiki eng yaxshi küch asasiy qatlamda"" dégen. Ilgiri hemishe Uyghur élining asasy qatlamliridin endishe qilip, asasy qatlamlarni milliy bölgünchilik, térrorluq we diniy esebiylikning menbesi qilip körsitip kelgen xitay hökümitining ijtima'iy muqimliq weziyiti toghrisidiki bu bir - birige qarshi hökümi we tedbir orunlashturmiliri, chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetchilerde mulahize qozghidi.

Amérikidiki Uyghur pa'aliyetchilerdin memet toxti ependining bu heqte yürgüzgen siyasiy analizlirini muxbirimiz gülchéhrening teyyarlishidiki söhbet programmisidin anglighaysiz.

Xitayning Uyghur élidiki taratquliridiki xewerlerdin shén yöyö we uning hemrahlirining Uyghur éligha asasiy qatlam ayallar birleshmisi teshkilatlirining we ayallarning "Esebiylikni tügitish"tiki rolini jari qildurush ehwalini tekshürüp tetqiq qilishqa kelgenliki melum.

Xitay hökümiti dawamliq asasiy qatlamlarning ijtima'iy muqimliqi, shinjangning hetta junggoning ebediy eminliki bilen zich munasiwetlik dep tekitlep, asasy qatlamlarda atalmish üch xil küchlerge qarshi kürishini keskin dawamlashturup keldi. Bultur 2 - aydin bashlap yene 200 ming kadirni Uyghur élidiki 14 wilayet, oblastlarning 8600 din artuq yéza - kentlirige orunlashturup 3 yilliq xelq rayini igilesh wezipisige orunlashturdi, basturushning küchiyishige qarimay Uyghur élining, bolupmu asasy qatlamlarning muqimliq weziyitining yenimu keskinleshkenliki melum bolmaqta. Uyghurlarning siyasiy, diniy, ijtima'iy we iqtisadiy weziyitining téximu nacharliship naraziliq qarshiliq heriketliri téximu kücheymekte. Bundaq bir peytte jang chünshenning muqimliqni saqlashtiki eng yaxshi küch asasiy qatlamda dep körsitishi némidin bisharet béridu ?

Amérikidiki Uyghur siyasy analizchi memet toxti ependi bu heqte mundaq analiz qildi:

- Aldi bilen asasy qatlam kimlerni körsitidu buni aydinglashturush kérek elwette. Asasy qatlam zulum hemmidin chektin ashqan Uyghur yéza, kentliri, barliq adaletsizliklerge eng qattiq uchrawatqan Uyghurlar, bolupmu Uyghur nopusining seksen, toqsan pirsentini igileydighan Uyghur déhqanlar. Jang chünshenning muqimliqni saqlashtiki küchimiz asasy qatlamda dep körsitishi, méningche, yene shu zulumgha uchrawatqan, naraziliqi téshiwatqan Uyghur déhqanlargha tehdit salmaqchi we buning özi xitayning asasy qatlamdin qattiq endishe qiliwatqanliqining ipadisi.

Xitay hökümiti Uyghur élini idare qilish omumiy pilani we istratégiyilik orunlashturushlirida "Shinjangning ebediy eminlikni ishqa ashurushning tüp kapaliti asasy qatlamlarda ijtima'iy muqimliq we ebediy eminlikni qoghdashni ilgiri sürüsh zorawanliq, térrorluq qilmishlirigha qet'iy qarshi turup basturushni kücheytish" ikenlikini tekitlep kelgenliki hemmimizge melum. - 9Yanwar aptonom rayonning muqimliq xizmet yighinida bu mesile qayta tekitlendi. Démekchi xitayning muqimliqni ishqa ashurushta mesilinimu hemde nöwette bu mesilini hel qilishtiki küchnimu asasy qatlamda dep körsitishi asasy qatlamdiki weziyet we küreshning yenimu keskin bolidighanliqini, uzun muddetlikini körsitemdu ?

- Dimek xitay özining yürgüzüp kelgen adaletsizlikidin qandaq netije chiqidighanliqining bisharitini yéqinqi weqelerdin sezdi we buning aldini élishqa tirishiwatidu. Xitay özining asasy qatlamgha ishlitiwatqan bésimning qaysi derijide ikenlikini yaxshi bilidu we xelqningmu buninggha qarita hamini zor qarshiliq körsitidighanliqinimu mölcherligen bolghachqa nishanini Uyghur élining asasy qatlamlirigha qaritidighanliqi éniq. Bolupmu, téxi özining kontrolluqigha élip bolalmighan Uyghur déhqanlirigha qarita asasy qatlamda her xil basturushni uzun muddetlik dawam qilduridu.

Shén yöyö tekshürüp tetqiq qilish dawamida : "Ayallar birleshmisi teshkilatliri we ayallarning ijtima'iy muqimliq, ebediy eminlikni ilgiri sürüshtiki özgiche rolini yaxshi jari qildurup, "Esebiylikni tügitish" pa'aliyitini pa'al qanat yaydurup,her qaysi saheliridiki rolini toluq jari qildurushni ümid qilimen" dédi. Démek xitay yéqinqi yürgüzgen térrorluqqa, diniy radikalliqqa qarshi siyasetliride diniy we milliy kimlikini saqlap qélishqa tirishqan Uyghur qiz - ayallirini asasliq basturush nishani qilip keldi we bu 28 - iyul yeken élishqu weqesige oxshash nurghun zor weqelerge seweb bolghan idi. Nöwette ürümchidin tartip barliq jaylarda qanun chiqirip Uyghur ayallirining perenjilik yürüshini cheklidi, xewerlerdin xitay da'irilirining bu yildin bashlap Uyghurlarni nishan qilghan pilanliq tughut siyasiti, xitay ölkilirige ishlemchi yötkeshke oxshash Uyghurlarni narazi qiliwatqan siyasetlerni qayta kücheytmekchi bolghanliqi melum.

Xitay hökümiti bu siyasetlirini emeliyleshtürüshte nöwette ayallarning orni we rolidin paydilinishni teshebbus qilmaqta, xitay hökümitining ayallarning orni we rolidin paydilinish arqiliq asasy qatlamlarni muqimlashturush taktikisi aqamdu?

- Xitayning bu taktikisi aqmaydu, eksiche tigh uchini ayallargha qaratqanda weziyet téximu jiddiy tüske kélidu we shundaq bolup keldi. Chünki Uyghur élida eng qattiq zulumgha uchrighuchilar ayallar. Meyli a'ilidin er bolsun yaki bala bolsun kimiki zulumgha uchrisa shu a'ilidiki ayal hemmidin éghir kün'ge qalidu. Ayallar biwaste we wastiliq qurban bérip kéliwatidu, ular heqiqeten küch, ular naraziliqi eng asan partlaydighan eng nazuk we sezgür küch. Hazirghiche Uyghur ayalliri her qandaq bésimlargha berdashliq bérip qurbanliq bérip yenila özining, a'ilisining Uyghur millitining kimlikini, ghururini, étiqadi, ümid - ishenchisini saqlap kelmekte, ishinimenki, gerche xitay hökümiti az bir qisim Uyghur ayallirining amalsizliqidin, ajizliqidin paydilinalighan bilen, asasy qatlamdiki zulumgha uchrighan anilirimiz, hede, singillirimiz xitayning bu siyasitige könmigen we buningdin kéyinmu haman öz yolida qarshiliq körsitidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet