Хитай паалийәтчи: чағанни уйғурларға теңиш чоң хитайчилиқ сиясити

Мухбиримиз гүлчеһрә
2016-02-02
Share
uyghurda-chaghan-panus.jpg "бавди" базирида шәһәр аһалилири чағанлиқ асма буюмларни таллаватқан көрүнүш. 2016-Йили 16-январ, корла.
uy.ts.cn

Дунядики нурғун милләтләрниң уйғурларниң норуз байрими болғандәк әнәниви йеңи йил байрими бар. Хитай вә башқа бирмунчә милләтләр өткүзидиған чаған, уларға нисбәтән өзлириниң календари бойичә "йеңи йил байрими", "баһар байрими" һесаблиниду. Буниңға даңлиқ уйғур шаири мәрһум рози сайитниң "норузнамә" намлиқ шеиридики "бүгүн норуз, бүгүн байрам, бүгүн уйғурчә чағандур" дегән мисраси купайә.

Әмма, чаған һазир хитай тәшвиқати бойичә ейтқанда җуңхуа милләтлириниң йәни хитайдики 56 милләтниң ортақ байрими сүпитидә көтүрүп чиқилған.

Хитай мәркизий мәниви мәдәнийәт ишханиси йеқинда тарқатқан бир уқтурушта чаған мәзгилидә "бизниң байрам" асасий темисидики паалийәтни қанат яйдуруш, паалийәтләрдә "қоюқ җуңхуа әнәнисини гәвдиләндүрүш", "һәр милләт хәлқини улуғ вәтән, җуңхуа милләтлири, җуңхуа мәдәнийити, җуңго компартийәси, җуңгочә сотсиялизмни етирап қилишқа йетәкләйдиған иҗтимаий кәйпият яритиш" керәклики тәкитләнгән.

Игилишимизчә, һазир хитайға хас болған "чаған байрими", "тавуз чағини", "таңзуңза байрими", "чокантал байрими" дегәндәк хитай әнәниви миллий байрамлирини уйғур елидиму аммиви байрам сүпитидә өткүзүш үчүн мәхсус тәшкиллик пиланлиқ паалийәтләр уюштурулуп кәлмәктә. Һәтта бу хил хитай әнәниви байрамлири "җуңхуа милләтлириниң есил әнәнилири" дегән сүпәттә башланғуч мәктәпләрниң оқушлуқиғиму киргүзүлгән.

Хитайниң "дөләтниң асас маарип байлиқ тори" да тарқатқан башланғуч мәктәпләр идийиви әхлақ дәрсликиниң ичидики "җуңхуа миллитиниң әнәниви байрамлири" дегән дәрсниң оқутуш лайиһәсидә чағанни җуңхуа милләтлириниң әнәниви байрамлириниң бири икәнликини тонуш, қәдәм-басқучлуқ айдиңлаштуруш оқутуш вә паалийәт пилани көрситилгән.

Уйғур аптоном районлуқ маарип назаритиниң 2010-йили буниңға мунасип тарқатқан оқушлуқида чаған байриминиң "тарихиниң узунлуқи, әнәниви мәдәнийитиниң интайин моллиқи, җуңхуа милләтлиридә үзүлмәй давамлишиватқан әнәниви йемәк-ичмәк мәдәнийитигичә өгитилиши, дәрсликтин башқа йәнә һәр қетим байрам өткүзгәндә, интайин қоюқ мәдәнийәт пуриқини һес қилдуруш әмәлийәттин өткүзүш" тәләп қилинған.

Уйғур елидин тарқитилидиған шинҗаң телевизийәси дүшәнбә хәвәр қилишичә, аптоном районлуқ партком тәшвиқат бөлүми, аптоном районлуқ алақә тор учурлири ишханиси бирликтә уюштурған. 5-Нөвәтлик шинҗаң тор чағанлиқ әдәбият-сәнәт кечилики 29-январ үрүмчи шәһиридики 520 залида өткүзүлгән вә нәқ мәйдандин тарқитилған.

Игилинишичә, бу нөвәтлик кечилик "гүзәл шинҗаң қуруп чиқип, вәтән арзусини әмәлгә ашурайли" дегән темини чөридигән асаста өткүзүлгән.

"шинҗаң радио тори" ниң хәвиригә қариғанда унсу наһийәсиниң 2016-йиллиқ чағанлиқ сәнәт кечилики 1-феврал наһийәлик яш-өсмүрләр паалийәт мәркизидә өткүзүлгән. Йәнә шуниңдәк шинҗаң хәлқ радио истансиси 1-феврал "чағанниң йеқинлап келишигә әгишип, қәшқәрниң кочилирида байрам кәйпияти қоюқлашти" дәп хәвәр бәргән.

"тәңритағ тори" ниң хәвиридә 28 январ қәшқәр вилайитиниң поскам наһийиси йима йезисида уйғур деһқанларни йиғип, хитайниң "чағинини күтүвелип, бәхт нахшисини яңритиш" темисида қизил нахша ейтиш мусабиқиси өткүзгәнликини билдүргән.

Мәлум болғандәк хитай даирилириниң чаған байрими мунасивити билән уюштурулған паалийәтләргә уйғурларни қатнишишқа мәҗбурлиши, йеқинқи мәзгилләрдә уйғур тор муназирә мәйданлирида "уйғурлар чаған байримини өткүзүш керәкму-йоқ?" дегән темида муназириләрни мәйданға кәлтүргән иди.

Бу һәқтә тордашлар мундақ инкасларни язған: "әқлимгә кәлсәм ата-бовам чаған байриминиң қандақ байрамлиқи әмәс униң байрам икәнликиниму уқмайдикән... Мән чоң болдум, оттура яшқа кәлгәндә андин бу бир җуңхуа миллитиниң байрими икәнликини бу байрамда нәччә күн хизмәт қилмай дәм алидиған байрамлиқини уқтум."

Йәнә бир тордаш мундақ язған: "йүзәки чүшәнчәм бойичә бу хәнзуларниң байрими болуп хәнзулар байрам қилса биз миллийлар хизмәт қилмай арам алидиған байрам дәп қарап хели көп ишлиримни қиливалаттим..."

Йәнә бир тордаш мундақ язған: "һазир балилиримиз чағанни билидую, бирақ өзимизниң норуз байримини яки руза һейтни билмәйду... Ишни қилип йерим кечидә қақ сәһәрдә пүтүн мәһәллини поҗаңзиниң сәт авази қаплап кәткинини билимән... Дуняда хушум йоқ шу бирнеминиң авази билән..."

Мана мушуниңға охшаш инкаслардин уйғурларниң чағанни һечқачан байрам сүпитидә өткүзмәйдиғанлиқи, бәлки бу хил сүний байрам кәйпиятидин бизар болуватқанлиқини көрүвелиш мумкин.

Ундақта чаған байрими уйғурлардин қанчилик йирақлиқтиду? бу соални америкидики тарих пәнлири доктори қаһар барат әпәндигә мураҗиәт қилдуқ.

Қаһар барат әпәнди иқлим, җуғрапийилик шәрт шараит, тарихий әнәнә, етиқад вә башқа һәр җәһәтләрдин чаған байриминиң уйғурлар билән һечқандақ алақиси йоқлуқини, уйғурларға мунасивәтлик тарихий материяллардиму уйғурларниң чаған өткүзгәнликигә даир һечқандақ хатирә тапқили болмайдиғанлиқини, хитай һөкүмитиниң чағанни зорлап теңиши биләнла уни уйғур вә башқа милләтләрниң өрүп-адитигә, мәдәнийитигә сиңдүрәлмәйдиғанлиқини илгири.

Америкидики "пуқралар күчи" тәшкилатиниң рәиси яң җйәнли әпәнди бу һәқтә пикир баян қилип, "хитай һөкүмитиниң уйғурлар билән һечқандақ алақиси болмиған чаған байримини уларға теңиш, әмәлийәттә ‹милләтләр иттипақлиқи сиясити' гә қарши, ‹чоң хитайчилиқ' ни тәшәббус қилидиған бир мәдәнийәт ассимилятсийә сиясити" деди.

Яң җйәнлиниң қаришичә йәнә, хитайниң әнәниви байрамлирини башқа милләтләргә зорлап теңиш башқа милләтләргә қаратқан йәнә бир хата сиясәт. Уйғурларниң өзиниң норуз байрими бар, өзиниң кийиниш адәтлири бар, буларни чәкләп, хитай өзиниңкини уйғурларға мәҗбури таңғанда бизарлиқ наразилиқтин башқа нәтиҗә бәрмәйду. 56 Милләтни сәһнигә елип чиқип, сүний байрам кәйпиятини яратқини билән хәлқ уни ичидин қобул қилмайду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт