Канада - хитай сода мунасивәтлири канаданиң хитайдики инсан һәқлирини қоллишиға қулайсизлиқ яритамду?

Ихтиярий мухбиримиз руқийә
2015-06-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Канада ташқи ишлар министирлиқи диний әркинлик ишханисиниң баш әлчиси әндру боннет әпәнди
Канада ташқи ишлар министирлиқи диний әркинлик ишханисиниң баш әлчиси әндру боннет әпәнди
RFA/Ruqiye


Канада ташқи ишлар министирлиқи мушу айниң 22 - күни баянат елан қилип, канада ташқи ишлар министирлиқи диний әркинлик ишханисиниң ташқи мәслиһәтчиләр гурупписини қуруп чиққанлиқини җакарлиди. Мәслиһәтчиләр гурупписи 23 кишидин тәркиб тапқан болуп пүтүн дуняға етиқад әркинликини тарқитиш вә уни қоғдашни канада ташқи ишлар министирлиқиниң асасий принсипал амиллиридин бири қилишни мәқсәт қилған.

Диний әркинлик ишханиси диний әркинликни дәпсәндә қиливатқан хитайниму өз ичигә алиду. Канададики бәзи сиясий мулаһизичиләр хитайға диний әркинлик һәққидә бесим қилишниң қийин болуши канаданиң хитай билән қоюқ йеқин мунасивити болғанлиқидин, канада сиясәтчилириниң инсан һәқлирини әмәс бәлки, содини биринчи орунға қоювалғанлиқидин болуватиду, дәп қаримақта.

Техи йеқиндила брук университетниң профессори чарлез буртон әпәнди канададики консерватип сиясий вә иҗтимаий пикирләр мунбири «исянкар мәтбуати» тәрипидин ишләнгән бир мулаһизә программисида хитайниң наһайити инчикә тактикиларни ишлитип пул арқилиқ канадалиқ бәзи парламент әзалирини инсан һәқлирини содидин айрип муамилә қелишқа көндүрүп қойғанлиқини тәкитләп мундақ дегән иди: «хитай устилиқ билән истратегийә ишлитип дөлитимизниң қизиқишлиридин пайдилиниватиду, бәхткә қарши бу йәрдә хитайниң пулиға болан қизиқиш күчлүк, амма канаданиң узун муддәтлик сиясий арзусиға болған қизиқиш аз болуп қелип бу мәсилиләрниң алди елинмайватиду.»

Канадада турушлуқ әхмәтҗан осман қатарлиқ уйғур сиясий анализчилар болса, хитайдики диний әркинлик мәсилисигә башқа дөләтләрниң күчлүк шәкилдә бесим қилишиниң қийин болушидики сәвәб хитайниң уйғурларниң диний әркинликини бастурушни «радикал исламни бастуруватимиз» дәп көрситишидин, шундақла «бөлгүнчиләрни бастуруватимиз чүнки уйғурларниң дөлити болған әмәс улар биздики бир аз санлиқ милләт, болунуп чиқип дөләт пүтүнлүкимизгә тәсир йәткүзмәкчи» дәп көрситиватқанлиқидин дәп қарайду.

Әмма ташқи ишлар министирлиқи диний ишлар ишханисиниң баш әлчиси андрев бәннәтниң көз қарашлири интайин иҗабий.

Уйғурларниң һәқ - һоқуқлириниң бастурулуши қобул қилғили болмайдиған мәсилә

У мундақ дәйду: «канада ташқи ишлар министирлиқиниң диний әркинлик ишханиси хитайдики диний әркинлик мәсилисигә интайин йеқиндин көңүл бөлимиз. Аңлиғучиларниң қулиқиға яқмайдиғини канада хитайниң бир пүтүнлигини һөрмәт қилиду. Әмма дәл шундақ болғанлиқтин уйғурларниң һәқ һоқуқлириниң вә диний әркинликиниң хитай тәрипидин бастурулуши қобул қилғили болмайдиған мәсилә. Канада хитайниң уйғур мәсилисини уйғурларниң айрим болуш мәсилисигә тақап туруп уйғурларниң диний әркинликини бастурушиға қарап туралмайду.

Чүнки уйғур мусулманларниң рамзанда роза тутушини һәтта оқуғучиларниң тән сағламлиқини баһанә қилип туруп уларниң роза тутушини чәкләшниму қобул қилғили болмайдиған мәсилә. Мусулманлар башқа динға ишәнгәнләргә охшашла, аммиви вә шәхсий һалда өз динға ишинишкә, өз етиқадини йүргүзүшкә рухсәт қилиниши керәк. Бу хәлқара инсан һәқлири қануниниң 18 - маддисида бәлгилигән асасий диний әркинлик һесаблиниду. Бу сәвәбтин уйғур мусулманлириниң диний әркинликигә интайин көңүл бөлимиз. Хитайға охшаш көп милләтлик тәрәққий қиливатқан бир дөләт тинчлиққа капаләтлик қилимән дәйдикән уларниң әркинликигә һөрмәт қилишқа еһтияҗлиқ.»

Уйғурларниң һоқуқ мәсилисини көтүрүп чиқиш пурсити көп

У йәнә канаданиң хитай билән көп қирлиқ вә қоюқ мунасивәттә болушиниң әмәлийәттә канаданиң хитайға инсан һәқлирини һөрмәтләш һәққидә бесим ишлитишигә қулайлиқ пурсәт яритидиғанлиқи һәққидә тохтилип мундақ дәйду: «билгиниңиздәк канаданиң хитай билән көп қирлиқ мунасивити бар. Йәни икки дөләт оттурисидики биваситә мунасивәтлиримиздин қариғанда сода мунасивәтлиримиз, илмий мунасивәтлиримиз, тил вә мәдәнийәт мунасивәтлиримиз бар. Биз бу мунасивәтлиримиздин пайдилинип уйғурларниң диний әркинлики вә инсан һәқлирини һәр хил пурсәтләрдә көтүрүп чиқалаймиз. Әлвәттә мән һәр хил йоллар арқилиқ, болупму баянат елан қилиш хитайниң вәкиллири билән сөзлишиш арқилиқ уйғурларниң диний әркинлик мәсилисини көтүрүп чиқишқа тиришимән. Баш министиримиз вә башқа министирларму диний әркинлик билән биргә уйғурларниң инсан һоқуқлирини һимайә қилип хитайға бесим ишлитип келиватиду вә ишлитиду. Мәнчә бизниң нурғун саһәләрдә хитай билән мунасивитимиз болғачқа уларға инсан һәқлири, қанун вә демократийә һәққидә биваситә пикир вә бесим қилалаймиз.»

Канада диний әркинлик ишханиси, пүтүн дунядики етиқад әркинлики бузғунчилиққа учраватқан аҗиз милләтләрни диний әркинликини қоғдаш вә уларға ярдәм беришни мәқсәт қилған болуп диний әркинликни тәрғиб қилиш дуня тинчлиқини қолға кәлтүрүшниң асаси дәп қарайду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт