Doktor andérs kor: xitayni meghlup qilishning zörüriyiti we uning besh türlük istratégiyesi (1)

Muxbirimiz eziz
2020-04-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Yillardin buyan xitay ishlirigha munasiwetlik sahede izdinip kéliwatqan doktor andérs korning malalisidin süretke élin'ghan.
Yillardin buyan xitay ishlirigha munasiwetlik sahede izdinip kéliwatqan doktor andérs korning malalisidin süretke élin'ghan.
jpolrisk.com

Közetküchilerning qarishiche yer sharidiki yéngidin bash kötürüwatqan dunyawi küchlerning biri bolghan xitay dölitining insaniyet üchün ortaq bolghan meniwiyet menzilliridin démokratiye muhitigha qaysi derijide qarshi ikenliki 1989-yilidiki "Tyen'enmén qirghinchiliqi" da eng roshen eks etkenidi. Shuningdin buyan dunya bu dölettiki hoquq merkezge merkezleshken hakimmutleqliqning xéyim-xetiri xitay chégrasi bilenla cheklinip qalmaydighanliqini deslepki qedemde tonup yetti. Amérikadiki siyasiy analizchi, yillardin buyan xitay ishlirigha munasiwetlik sahede izdinip kéliwatqan doktor andérs kor yéqinda bu mesile heqqide tepsiliy muhakime yürgüzüp, "Xitayning mushu xil mahiyiti mushu qétimliq tajsiman wirusini gherezlik halda dunyawi wabagha aylanduruwetti" dep körsetti.

Doktor andérsning qarishiche, xitay hökümiti iqtisadiy jehette yüksilishke yüz tutqan ötken on yilgha nezer salghanda xitay hökümitining herbiy ishlargha serp qilghan xirajitining üch hesse ashqanliqini hemde 2019-yiligha kelgende 177 milyard amérika dolliridin éship ketkenlikini körüwélish mumkin iken. Herbiy ishlar we siyasiy munasiwetler analizchilirining mölcherlishiche, xitayning jenubiy déngiz tewesidiki herbiy iqtidari alliqachan amérika bilen tengliship qalghan bolup, mushuning özila amérika hökümitining mushu rayondiki tesirige éghir xiris peyda qilmaqta iken. Eger bu hal mushundaq dawam qiliwerse kelgüsi 30 yilda xitayning herbiy quwwiti amérikadin éship chüshüp, ularning toxtawsiz zémin dawasi qilishigha shara'it yaritip béridiken. U bu heqte toxtilip mundaq deydu:
"Shi jinpingni alidighan bolsaq, u bir yalghuz shexs bolushigha qarimay pütkül xitayning iqtisadini kontrol qilip kéliwatidu. U yene ömürwayetlik rehberliknimu muqimlashturup boldi. Amérikagha qaraydighan bolsaq prézidént donald trampning bu jehette undaq ishlar bilen meshghul bolghanliqini körmeymiz. Xitayning dunya boyiche eng qudretlik dölet bolush arzusining mushu yosunda éship bérishi yene biryaqtin bir qisim döletlerning awaz qoshushi we uninggha egishishige seweb boluwatidu. Bu jehettin qarighanda xitayni hazir dunya miqyasida xitayning zomigerlikini yétekchi orun'gha élip chiqishtek bir nishanni berpa qiliwatidu, déyishke bolidu. Shundaqla xitay hazir addiyghiche riqabetchi bolushtin zor derijide halqip ketti. Ularning hazir ijra qiliwatqanlirigha qarap biz uni yaman gherezlik düshmen, dések téximu toghriraq bolidu. Shundaqla erkinlik we démokratiyening düshmini bolup qaldi. Nöwette ilgiriki kona istratégiyemizning waqti ötkenliki barghanséri ashkara boluwatidu."

Aptorning qarishiche, xitaygha oxshash démokratiye we kishilik hoquqni ayaq-asti qilidighan bir döletning hazir xelq'aragha singip kirishi bekmu shiddetlik tüs éliwatqan bolup, gherb dunyasining "Xitayni démokratiyege yétekleymiz" dégen arzusining eksiche xitay hazir dunyani özining senimige desseydighan qilip özgertishte ilgirilep ketmektiken. Nurghunlighan dunyawi teshkilatlar hazir xitayning iqtisadiy menpe'et torigha ilinip qélip, dunyadiki démokratiye, erkinlik we kishilik hoquqni depsende qilishta köpligen misallar otturigha chiqmaqta iken. U mushu xil ehwallarni nezerde tutqan halda hazir dunyaning bir yaqidin bash chiqirip xitayni meghlup qilidighan waqitning yétip kelgenlikini, buningda tüp jehettin alghanda besh xil istratégiyeni qollinip bu meqsetke yétish mumkinlikini alahide tekitleydu.

Andérsning qarishiche, amérika hökümiti aldi bilen özlirini himaye qilishqa qet'iy sel qarimasliqi lazim iken. Bolupmu mushu qétimliq tajsiman wirusi yamrap ketken mezgilde amérikaning qoghdinishqa chétishliq sana'et mehsulatlirining, jümlidin maska, nepeslendürüsh üskünisi dégenlerning pütünley chet'eldiki zawutlargha qarashliq bolup qélishi bu ajizliqni bekmu roshen ashkara qilghan. U bu jehette xitay amilini diqqettin néri qilmighan halda ularning rusiye, shimaliy koréye we iran bilen zich hemkarliq tori qurup chiqqanliqini, buning bolsa aqiwette erkinlik dunyasi üchün bir chong tehdit bolup qalghanliqini alahide tekitlep, amérikaning mudapi'e xirajitini ashurushning muhimliqini otturigha qoyidu. U bu heqte mundaq deydu:

"Qoghdinish nuqtisidin alghanda biz jezmen özimizning démokratiye qedemlirimizni xitayning tesiridin qet'iy néri qilishimiz lazim. Jümlidin amérika shirketlirining xitay bilen alaqisi bolushi mumkin bolghan iqtisadiy menpe'etlerge shérik bolmasliqi bek muhim. Bolmisa bular asanla siyasiy jehettiki tesirning singip kirishige yol achidu. Yene bir yaqtin biz amérika armiyesini küchlendürüshimiz lazim. Buningda ularning özige bolghan ishenchini ashurush bilen birge ularning herbiy esliheler jehettinmu ghalip kelgüdek sewiyede üstünlükni igilishige kapaletlik qilish kérek. Buni ishqa ashurush üchün biz amérikaning qoghdinish xirajitini yene bir qatlishimiz, shundaqla ittipaqdashlirimiznimu ularning qoghdinish xirajitini bir qatlashqa righbetlendürüshimiz lazim. Chünki xitayning meghlup qilishta biz küchlük we sadiq ittipaqdashlargha mohtaj. Hazirqi tramp hökümiti bu nuqtini barghanséri yaxshi tonup yétiwatidu. Shunga biz ittipaqdashlirimizni özlirining dölet bixeterliki istratégiyesini eng zor derijide oylinip körüshke dewet qilip kéliwatimiz. Bizge ittipaqdash bolidighanlar emdi rishatkigha miniwélip her ikki tereptin nep yulush koyida bolmasliqi kérek. Ular özlirining heqiqiy menidiki ittipaqdashliqini özlirining ammiwi mewqesini xitaydin tartip xitaygha qarshi sepke ötkenliki arqiliq ipadilishi lazim. Bu jehettin alghanda rusiye, hindistan we pakistan 'shangxey hemkarliq teshkilati'din chékinip chiqishi lazim."

Doktor andérsning qarishiche, nöwette aq saraymu xitayni meghlup qilishta ittipaqdashlarning muhimliqini hemde xitayning reqibliri bolghan küchlük döletlerni ittipaqdashliqqa teklip qilishning ijabiy roli bolidighanliqini tonup yetken. Bolupmu sabiq sowét ittipaqining 1991-yilidiki halakitidin kéyin amérika hökümitining derhalla nishanni xitaygha qaratmighanliqidek xataliqning éghir bedilini tölewatqanliqi nöwette amérikani bu jehette yéngi oylinishlargha ündimekte iken. U bu heqte söz bolghanda mundaq deydu. .

"Biz ittipaqdashlirimizgha bixeterlik jehette menpe'et yetküzüsh bilen birge yene ularning bu jehettiki ittipaqdashliqini saqlap qélishigha heydekchilik qilip turushimizmu muhim. Teywenni étirap qilmaydighan yaki xitay hökümiti teshkilligen herbiy manéwirlirighimu posh démey qatnishiwéridighan döletlerge iqtisadiy émbargo yaki bashqa shekillerdiki jaza bérishimiz lazim. Asiyadiki eng ishenchlik ittipaqdashlirimizni, bolupmu xitayning etrapida uni orap turghan döletlerni qollash arqiliq xitayni hazirqi chégra da'iriside chekleshni ishqa ashurush bekmu muhim. Teywen, yaponiye, jenubiy koréye, awstraliye qatarliqlar buningda eng tipik misallardur. Bu jehette ularning yadro qorallirigha ige bolushigha yardemde bolup, xitaygha qarshi turalaydighan bir istratégiyelik sewiyige yétishimiz lazim"

Bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki programmimizda bolsun.

Toluq bet