Chet'el mutexessisliri: "Xelq urushi" ning muhim nishani-Uyghurlarni téximu qattiq basturush

Muxbirimiz eziz
2016-05-09
Share
urumchi-qarshiliq-tomur-yol-idarisi.jpg Ürümchi shehirining yéngisheher rayonidiki tömüryol idarisi tewelikide ikki neper pida'iy néfit saray binasi aldida kétiwatqan xitay köchmenlirige pichaqliq hujum qilghan. 2015-Yili 11-mart, ürümchi.
Oqurmen teminligen

Xitay hökümiti ötken yili "Dölet bixeterlik qanuni" we "Térrorluqqa qarshi turush qanuni" ni maqullighandin kéyin chet'ellerdiki bir qisim mutexessisler bu heqte pikir bayan qilip, bu qanunlarning xitaydiki yéngi "Xelq urushi" sheklidiki basturush herikitini qanunlashturush meqsitide otturigha chiqqanliqini algha sürdi. Shuning bilen birge, buning Uyghurlar diyarida barghanséri éship bériwatqan qarshiliq heriketliri bilen bolghan zich munasiwiti heqqide toxtaldi.

Xitayning 2016-yilidin bashlap yolgha qoyulghan "Térrorluqqa qarshi turush qanuni" da hemmidin bekrek mutexessislerning diqqitini qozghighan nuqta uningdiki xitay hökümitining "Térrorluq" qa qandaq tebir bergenliki boldi. On babliq mezkur qanun layihisiningmu merkizi nuqtisi mushu bolup, uningda "Zorawanliqqa, buzghunchiliqqa yaki tehditke chétishliq herqandaq heriket yaki teshebbus, shundaqla jem'iyette qorqunch peyda qilish, ammiwi bixeterlikke tehdit sélish, xususiy hoquq we mal-mülük heqlirige dexli-terz qilish, shundaqla siyasiy, idé'ologiye yaki bashqa jehetlerdiki meqsetlerge yétish üchün döletke qarashliq yaki xelq'araliq teshkilatlarni kontrol qiliwélish" qilmishliri térrorluq hésablinidighanliqi békitilgen.

Dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi ömer qanat ependi xitayning néme üchün arqa-arqidin bu xildiki qanun we nizamlarni tüzüp chiqishqa mohtaj bolup qalghanliqi, shundaqla Uyghurlar diyaridiki da'irilerning 2016-yili ichide "Sh u a r ning diniy esebiylikke qarshi nizami" ni tüzüp chiqidighanliqini jakarlishi heqqide toxtilip, "Bularning hemmisi xitay da'irilirining yillardin buyan dawam qilip kéliwatqan qattiq basturush herikitini qanunlashturushqa yochuq échish" dep körsetti.

Xitaydiki bu qanunlarning resmiy yolgha qoyulushi heqqide pikir bayan qilghan mutexessislerdin "Diplomat" zhurnilining muherriri shannon tézi we gérmaniye maks plank institutining tetqiqatchisi ju zunyo birdek ilgiriki waqitlarda da'im térrorluq qilmishining tebiri üchün qollinilidighan sözlerdin "Térrorluq heqqidiki xiyal" atalghusining chiqiriwétilgenlikige, shuning bilen birge uning ornigha "Teshebbus" sözining seplen'genlikige alahide diqqet qilghan.

Shannon tézi bu heqte pikir bayan qilip hazirqi waqitta Uyghurlar rayonida arqa-arqidin dawam qiliwatqan türlük shekildiki qarshiliq heriketlirining yéngidin tüzülgen "Térrorluqqa qarshi turush qanuni" diki térrorluqning tebiri heqqidiki maddilargha toluq chüshidighanliqini tilgha alidu. Shuning bilen birge bu xildiki qarshiliq heriketlirini xitay da'irilirining muntizim qoralliq küchler arqiliq basturushtin bashqa, yene téximu ünümlük dep qaralghan "Xelq urushi" usulini qolliniwatqanliqini tekitleydu. U buninggha misal teriqiside 2014-yili 1-awghust küni xotendiki qaraqash nahiyisining purchaqchi yézisida yerlik déhqanlardin ottuz nechche ming kishining seperwer qilinip, qonaqliqqa yoshurunuwalghan on kishilik "Térrorchilar guruhi" ni tarmar qilghanliqini bayan qilidu.

Alaqidar uchurlarda shu qétim xitay hökümiti "Xelq urushi"gha qatnashqan déhqanlargha jem'iy 300 milyon som mukapat tarqitip bergenliki köplep xewer qilin'ghan idi. Emma xitay da'irilirining bu heriket toghriliq "Térrorluqqa ghezipi qaynap tashqan xelq ammisining özlükidin qozghilip teshkillen'gen" liki heqqide chüshenche bérishimu metbu'atlardin yer alghan idi. Xotendiki ashu qétimliq "Xelq urushi"gha oxshap kétidighan heriketler bashqa jaylardimu köp qétim körülgen. Buning ichidiki chongraq bir qétimliqi 2015-yili noyabir éyida bay nahiyiside otturigha chiqqan on ming kishilik déhqanlar "Qoshuni" ni seperwer qilish herikiti bolup, da'iriler shu qétim bay kömürkan'gha hujum qilghanlarni tutushni nishan qilghan idi. Uningdin bashqa Uyghurlar diyarida yerlik da'irilerning 2016-yilidin 11-apréldin bashlap "Zorawan térrorluq jinayetlirini ashkarilighan kishilerni mukapatlash charisi" ni élan qilip, "Térrorluq" qa da'ir uchur bilen teminligüchilerni besh milyon somgha qeder mukapatlash heqqide wede bérishi mulahizichilerning alahide diqqitini qozghap kéliwatqan mesililerning biridur.

Amérikidiki "Yéngi amérika wexpi" ning tetqiqatchisi patrik méyér bu heqte toxtilip, xitayning xelq'ara weziyettiki özgirishke mas halda qisqighine yigirme yil ichide "Xelq urushi" sépini berpa qilghanliqi we shu arqiliq "Térrorluq" qar qarshi turmaqchi bolghanliqini tilgha alidu: "1990-Yilidin 2010-yilighiche bolghan ariliqta xitay hökümiti ijtima'iy, siyasiy we iqtisadiy mesililerni mana mushu yosunda dölet xewpsizlikige tehdit salghuchi mesililer derijisige kötürdi. Shuning bilen balilar, ayallar, shundaqla hemmeylen 'xelq urushi' dep atiliwatqan bu urushqa qatnishishqa mejburlandi. Hemmeylen bu ishqa bir yaqidin bash chiqirishqa buyruldi. Bu 'urush' üchün 'qattiq' qorallar, 'ötkür' qelemler, shundaqla ishletliki bolidighanliki nersining hemmisi ishlitildi. Mushu teriqide bölgünchilik we milletchilik xahishi jinayi qilmishlar bilen arilashturuwétildi. Yeni emdilikte ular idé'ologiyilik mesililer qatarida sanalmaydighan boldi. Derweqe, idé'ologiye sahesige mensup bu hadisiler yaki ijtima'iy mesililer bilen küresh qilishta jinayi qilmishlargha qarshi turushta qollan'ghan usulni ishlitishke bolmaydu, elwette. Shunga 'qattiq zerbe bérish' pa'aliyetliri, saqchi we qatmu ‏-qat nazaret sistémisi berpa qilish, kishilerni her qedemde toxtitip tekshürüsh arqiliq 'xelq urushi' yaritish ehwali emeliyette Uyghurlar rayonidiki dölet xewpsizlikige héchqanche muweppeqiyet élip kélelmidi."

Uyghurlar diyaridiki 1-nomurluq hoquqdar shexs jang chünshyenning birnechche qétimliq axbarat élan qilish yighinlirida ashkara otturigha qoyghan "Xelq urushi arqiliq térrorchilarni kochida ur-urgha qalghan chashqan'gha aylandurush" istratégiyisi hazirqi künlerde Uyghurlar diyarida yene bir xil shekilde, yeni Uyghurlardin chiqqan déhqan ressamlarning qolliri arqiliq "Sen'et" dégen namda otturigha chiqiwatqanliqi melum. Patrék méyér bu heqte pikir qilip, buningdiki meqsetning biri Uyghurlarni bir-birige qarshi qoyush ikenlikini tekitlidi. Shundaqla bu xildiki "Xelq urushi" usulida namrat Uyghur déhqanlirini mu'eyyen miqdardiki "Maddiy bayliq" mukapatigha qiziqturush wasitisining Uyghurlar jem'iyitini parchilap we ularning ichki uyushchanliq küchini qattiq xoritiwetkenlikini alahide eskertti: "Bu bu yerde tilgha éliniwatqan axirqi nuqta 'xelq urushi'. 1996-Yilidin bashlap mushu 'xelq urushi' muweppeqiyetlik bolmighan. Emma hazir bu ehwal bashqiche shekilde bix tartiwatidu: jem'iyettiki her bir shexstin atalmish 'esebiylik' idiyilirige qarshi turush telep qiliniwatidu. Mesilen, ata-anilar perzentlirining öyde 'qur'an' oquwatqanliqini hökümetke pash qilsa, balilar qoshnilarning mushundaq ishlirini pash qilsa... Buning bedilige ular mukapat alidu. Eger hemme adem mushu shekilde bir-birini nazaret qilghili tursa, Uyghur jem'iyitining ichki uyushchanliqi ajizlap mangidu. Chünki biz hemmimiz insan, shundaq bolghaniken, biz hemmimiz iqtisadiy menpe'etke yaki shundaq bir mukapatqa xushtar kélimiz. Shuning bilen biz bashqilarni pash qilishqa kiriship qélishimiz mumkin. Eger siz birer yézining bashliqi bolup qalsingiz, sizning tewelikingizde mushu xildiki qa'ide-tüzümlerge boysunmighan kishiler bayqilip qalsa, u chaghda buninggha siz mes'ul bolisiz we siz jazalinisiz."

Derweqe xitay da'irilirining bu xildiki "Xelq urushi" arqiliq Uyghurlar rayonidiki "Térrorluq" qa qarshi turush teshebbusining téximu küchiyiwatqanliqi bu yil 15-apréldin bashlap Uyghurlar rayonidimu "Omumiy xelqning dölet bixeterliki boyiche teshwiq-terbiye küni" qilip békitilishide téximu roshen eks étiwatqanliqi melum.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet