Хитай тәшвиқатиниң янтайиқи болуватқан уйғур аяллири немидин дерәк бериду?

Вашингтондин мухбиримиз шадийә тәйярлиди
2024.03.12
ikki-yighin-shinjang-wekilliri.jpg Бейҗиңда ечилған икки йиғинға қатнашқан “шинҗаң уйғур аптоном райони вәкиллири”. 2024-Йили 7-март.
AFP

5-Марттин буян бейҗиңда ечиливатқан хитайниң 14-нөвәтлик сиясий кеңишиниң 2-йиғиниға аталмиш “шинҗаң уйғур аптоном райони вәкилләр өмики” ниң тәркибий қисми сүпитидә сәнәт саһәсидики дилнар абдулла, муйәссәр тохти қатарлиқ бир қисим уйғур аял вәкиллири қатнашқан. Йиғин мәзгилидә уларниң хитай компартийәсиниң “шинҗаңни мәдәнийәт билән озуқландуруш” шоари астида, уйғур елидә давамлаштуруватқан сиясий тәшвиқатиға актип аваз қошуши вә уни йәниму күчәйтиш һәққидики тәклип-пикирлири күчлүк инкасларни қозғимақта.

“хитай хәвәр тори”, “тәңритағ тори” қатарлиқларниң әң йеқинқи учуриға қариғанда, уйғур елиниң сәнәт саһәсидики аял вәкиллири мухбирларниң “мәхсус” зияритини қобул қилған. “шинҗаң сәнәт институти” ниң драма-тиятирчилиқ факултетиниң муавин мудири, пирофессор муйәссәр тохти мухбирларға өзиниң 2-қетим сиясий кеңәш вәкили болуш сүпити билән бу қетимлиқ йиғинға елип кәлгән тәклиплирини оттуриға қоюп мундақ дегән: “җуңхуа миллитиниң есил, мунәввәр әнәниви мәдәнийәт-маарипиниң мустәһкәмлинишини күчәйтиштә, драма сәнити интайин муһим орунда туриду. Шуңа, районниң башланғуч-оттура мәҗбурий маарипиға драма йәни, ‛чаңчилә‚ тиятирини өз ичигә алған оқутуш пиланини бирликкә кәлтүрүп драма тәтқиқат орни қуруш, оқутқучилар қошунини бейитиш, даңлиқ драма мәктәплири билән болған һәмкарлиқни күчәйтишни илгири сүрүш керәк”.

У йәнә, өзи ишләватқан “шинҗаң сәнәт институти” да 2019-йилдин башлап қурулған “җиңҗү” тиятири кәспидә нурғун сәнәт талант игилириниң йетишип чиққанлиқини, бу арқилиқ оқуғучиларниң “хоңхуа миллити” ниң есил, әнәниви мәдәнийитигә болған тонуши вә чүшинишиниң чоңқурлашқанлиқини ағзи-ағзиға тәгмәй махтиған.

Исраилийәдики хитай язғучи таң дәнхоң ханим, хитай компартийәсиниң нөвәттә уйғур районида “җуңхуа миллити әнәниви мәдәнийити” намида өзиниң хитай мәдәнийитини омумлаштурушни күчәйтиватқанлиқини тилға алди. Униң қаришичә, хитай компартийәсиниң хитайлар арисидиму техи омумлишип кәтмигән “чаңчилә-җиңҗү” тиятир кәсиплирини уйғур қатарлиқ түркий милләтлири олтурақлашқан уйғур районида омумлаштуруши маһийәттә уйғур миллитиниң мәдәнийитини пүтүнләй йоқитиштур. Шуниңдәк бу васитиләр арқилиқ уларниң хитайлар билән юғурулуп, ерип түгишини тезлитиштин дерәк беридикән. язғучи таң дәнхоң бу һәқтики инкасида мунуларни оттуриға қойди:

“хитай тәшәббус қиливатқан аталмиш җуңхуа миллити ортақ гәвдисини бәрпа қилиш, әмәлийәттә, тәбиий йосунда шәкилләнгән милләтләрниң ортақ гәвдиси вә бирлишишидин дерәк бәрмәйду. Униң мәдәнийәт билән озуқландуруш дегән бу тәшвиқат аталғулирини уйғур райониға елип берип, у җайда рәсмий вә системилиқ мәшғулат арқилиқ райондикиләргә уни қобул қилишқа вә өгинишкә мәҗбурлаватиду. Шуңа, у милләт вә мәдәнийәтни ортақ бир гәвдигә айландуруш болмастин, бәлки уйғурларниң тарихий, мәдәнийитини мәҗбурий йоқитип, өзиниң хитайлаштуруш мәқситини әмәлгә ашуруштур. Униң бу хилдики миллий мәдәнийәт йоқитиш һәрикити әмәлийәттә ирқий қирғинчилиқниң бир қисмидур.”

Шиветсийәдики уйғур зиялийси, дуня уйғур язғучилири уюшмисиниң муавин рәиси, шаирә раһилә камал ханимниң билдүрүшичә, хитайниң өзлириниң җиңҗү тиятириниң уйғурлар тәрипидин алқишқа еришиватқанлиқини сиртқа дуняға тәшвиқ қилиштики мәқсити уйғур мәдәнийитини хитай мәдәнийитиниң айрилмас бир қисми қилип көрситиш вә уйғур ирқий қирғинчилиқини йошуруш икән. Шаирә раһилә камал бу һәқтики пикирлирини баян қилди:

Хитай таратқулириниң бу қетимлиқ “икки йиғин” һәққидики тәшвиқатлирида көрситилишичә, уйғур уссулчиси дилнар абдулламу мухбирларниң “алаһидә” зияритини қобул қилған. У, өзиниң уйғур районида “шинҗаңни мәдәнийәт билән озуқландуруш” һәрикитини техиму күчәйтиш һәққидики тәклип-пикирлирини елип келип, уларни районида техиму кәң көләмдә әмәлийләштүрүшни “сәмимийлик” билән (恳请) тәләп қилғанлиқини баян қилған. Дуня уйғур қурултийи әнглийә ишханисиниң мудири рәһимә мәхмут ханим радийомизға қилған сөзидә, хитай һөкүмитиниң тәшвиқатиға актип янтаяқ болуп келиватқан бу аялларниң әмәлийәттә еғир мәҗбурийәт вә бесим астида хитай һөкүмити билән һәмкарлишиватқанлиқини тилға алди. У йәнә, хитайниң бу хилдики тәшвиқат оюни вә сиясәтлириниң мәқситиниң уйғур роһий вә миллий кимликини йоқитиштин ибарәт икәнликини билдүрүп, бу һәқтики қарашлирини оттуриға қойди.

Язғучи таң дәнхоң зиярәт давамида йәнә, уйғур районидики уйғур артист-сәнәтчиләрниң һечқандақ шәкилдики иҗадийәт вә пикир әркинликигә игә әмәсликини, әксичә хитай һакимийитиниң контроллуқи астида уларниң сиясий тәшвиқатидики “қорчақ” қа айланғанлиқини тәкитләп өтти. У йәнә, бу “қорчақ” тәшвиқат васитилири уларниң ташқи дуняға өзлириниң уйғурларға йүргүзүватқан мәдәнийәт қирғинчилиқини йошуруштики муһим тактика икәнликини илгири сүрүп мундақ деди:

“мениңчә нурғун кишиләр җүмлидин хитайлар, һәтта нурғун ғәрбликләр арисида ирқий қирғинчилиқ мәсилисигә қарита бәзи көз қарашлар мәвҗут. Йәни уларниң нәзиридики ирқий қирғинчилиқ җаза лагерлири вә қорқунчлуқ қанлиқ қирғинчилиқлардур. Шуңа, хитай, тәшвиқат арқилиқ өз дөлитигә қаратқан сияситини вә өзиниң һөкүмранлиқини амминиң мәңгү қоғдайдиғанлиқини көрсәтмәкчи. Һалбуки, ирқий қирғинчилиқниң ениқлимиси әмәлийәттә интайин муһим бир мәзмунни өз ичигә алиду. У болсиму, мәдәнийәт қирғинчилиқидур. Чүнки бир милләтниң мәдәнийити йоқалса, у милләтму йоқилиду. Хитайниң нөвәттики уйғур районида йүргүзүватқан сиясити милләтниң роһи, милләтниң кимликини йоқитиштур. Шуңа, хитайниң тәшвиқ қиливатқини тамамән мәдәнийәт йоқитиш вә мәдәнийәт қирғинчилиқидин ибарәттур.”

Юқирида пикри баян қилған мутәхәссисләрниң билдүрүшичә, нөвәттә хитай һөкүмити бу “икки йиғин” ға қатнашқан уйғур аял сәнәтчи вәкилләрдин устилиқ билән пайдилинип, “өзиниң йеғида өзини қоруш” тәк тәшвиқат һийлиси арқилиқ, уйғур районида елип бериватқан мәдәнийәт қирғинчилиқини үзлүксиз күчәйтиш билән бир вақитта, ташқи дуняға уни пәрдазлап көрситишни йәниму күчәйтмәктикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.