Xitay korona wirusini tizginleshte aldirap körenglep kettimu?

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-04-06
Élxet
Pikir
Share
Print
Koruna wirusining tarqilishi seweblik kochidiki dukanlar we sirtqa chiqqan kishilerning körünüshi. 2020-Yili 2-mart, béyjing.
Koruna wirusining tarqilishi seweblik kochidiki dukanlar we sirtqa chiqqan kishilerning körünüshi. 2020-Yili 2-mart, béyjing.
AP

Xitay élan qilghan korona wirusidin yuqumlan'ghuchilar hem ölgüchilerning sani toghrisidiki melumat dawamliq guman we munazire qozghimaqta.

6-Aprélgha kelgende dunya miqyasida korona wirusidin yuqumlan'ghuchilarning sani 1 milyon 300 ming kishige, ölgüchilerning sani 70 ming kishige uliship qaldi. Emma korona wirusi tarqalghan xitayda bolsa yuqumlan'ghuchilarning sani 90 minggha, ölgüchilerning sani 4 minggha yetmidi. Yalghuz amérikadila yuqumlan'ghuchilarning sani 300 mingdin, ölgüchilerning sani 9 mingdin éship xitaydin üch hesse yuqiri derijige yetti. Yuqumlan'ghuchilarning sani 130 minggha yetken italiyede ölgüchilerning sani 15 ming kishidin éship ketti. Bu hal "Korona wirusi üstidin büyük ghelibini qolgha keltürduq" dep maxtiniwatqan xitayning sanliq melumatlirigha bolghan gumanni barghanséri kücheytip barmaqta.

5-Aprél küni "Gérmaniye awazi" radiyosi "Yuqum téxi axirlashmidi, xitay aldirap körenglep ketti" mawzuluq bir xewer élan qildi. Xewerde herxil menbelerdin neqiller keltürülüp, xitay élan qilghan yuqumlan'ghuchilar we ölgüchilerge da'ir sanliq melumatlargha ishen'gili bolmaydighanliqi ilgiri sürüldi.

Xewerning muqeddimisige "Nyu-york waqti géziti" ge bésilghan "Yuqumgha taqabil turushta mustebit tüzümning démokratiyedin ewzelliki barmu?" namliq maqalidiki qarashlar misal qilinidu. Maqalide bayan qilinishiche, xitay we bir qisim xitay gumashtiliri xitayni bu qétimqi korona wirusini tizginleshte "Nusret qazan'ghuchi dölet" dep teriplimektiken. Maqalide buninggha qarshi halda mustebit döletler bilen démokratik döletlerning yuqumluq késelning aldini élishqa da'ir tedbirliri sélishturulup eger ghelibe qazandi déyishke toghra kelse xitayning bu késelning aldini élishta ghelibe qazan'ghan birdin bir dölet emesliki, koréye we teywendin ibaret ikki démokratik döletning bu jehette xitaydin öte ghelibe qilghuchi ikenliki tekitlen´gén.

Maqalide 1960-yillardin buyanqi yuqumluq késelge da'ir melumatlar asasida "Tarixtin buyan yuqumluq késel bilen ölgenler nisbitining démokratik döletlerde haman mustebit döletlerge qarighanda töwen bolghan" liqi misal keltürülgen. Mustebit döletlerde ölüm nisbitining yuqiri bolushidiki asasliq seweblerning biri, uchurning qamal qilinishi we puqralar bilen hökümdarlar arisida erkin di'alogning bolmasliqi iken. Emma bügün démokratik döletlerdiki yuqum we ölüm weziyiti mustebit döletlerdin üstün körünmekte. Buning sewebi néme?

Teywenning "Shang baw" géziti bu heqte "Xitayning wuxende ölgüchilerning sani ashkara qilghan sanning on nechche hessisige barawer bolushi kérek" namliq bir maqale élan qilghan. Maqalide wuxende tarqitilghan jeset külige asaslan'ghanda, ölgüchilerning heqiqiy sanining xitay élan qilghandin qanche on barawer yuqiri ikenliki, pütün xitayda ölgenlerning sanining zadi qanchilik ikenlikini hazirche bilgili bolmaydighanliqi, xitayning bu jehette élan qilghan herqandaq melumatlirigha ishen'gili bolmaydighanliqi tekitlen'gen.

Mezkur maqalide xitay hakimiyitining hazir wirus peyda qilghuchidin birdinla dunyani wirustin qoghdighuchigha ayliniwalghanliqi, "Yardem bergüchi, nijatkar" süpitide pursettin paydilinip dunyagha sehiye üsküniliri we maska sétip pul tépiwatqanliqi, üskünilirining saxtiliqi, maskilirining süpetsizliki seweblik yüzi tökülgenliki ilgiri sürülüp, xitay tashqi ishlar bayanatchisi xu'a chünyingning bu heqte qattiq bir so'algha duch kelgenliki, bu so'algha bergen jawabining yirginchlik ikenliki tilgha élin'ghan.

Maqalide bayan qilinishiche, muxbirlar xitayning dunyagha sétiwatqan sehiye üsküniliri we maskilirining süpitining nacharliqigha chüshenche bérishni soraydu. Xitay tashqi ishlar bayanatchisi xu'a chünying qopal teleppuzda "Biz yuqum ehwalimiz éghir mezgilde chet'eldin sétiwalghan mallar ichidimu süpet ölchimige toshmaydighanliri bolghan'ghu?" dep jawab béridu. Maqalide mentiqisizliqqa tolghan bu ibare toghrisida toxtilinip "Özini dengseshtin uzaq bolghan mushundaq bir hakimiyetning qandaqmu 'insaniyetning ortaq teqdiri gewdisi'ni qurush we uninggha rehberlik qilish salahiyiti bolsun? némige asasen u dunyaning qutquzghuchisi bolsun?" déyish arqiliq bu korona wirusi zamani ötüp ketkendin kéyin ziyankeshlikke uchrighan dölet we xelqlerning xitaydin qattiq hésab soraydighanliqi tekitlinidu.

Norwégiyediki Uyghur ziyaliysi bextiyar ömer ependi bu heqte toxtalghanda, korona wirusining dunyawi wabagha aylinip insaniyetke keltürgen ziyanlirigha xitayning jawabkar bolushi lazimliqini tilgha aldi.

"Yuqum téxi axirlashmidi, xitay aldirap körenglep ketti" namliq maqalide xitay hakimiyitining korona wirusini tizginlesh ishida aldirap körenglep ketkenliki, wirus tetqiqatchilirining mölchirige asaslan'ghanda bu wirusning xitayda yene partlap chiqish éhtimalliqining küchlük ikenliki, shi jinpingning meghrurlinishigha téxi baldur ikenliki tekitlinidu.

Elwette, xitaydin taralghan korona wirusi pütün dunyada zor apet peyda qilipla qalmay muhajirettiki Uyghurlarning normal hayatighimu küchlük tesir körsetti. Gérmaniyening stutgart shehiridiki Uyghur ziyaliysi abdushükür ependi xitayning hazir dunyada wirus tarqatquchi emes, belki "Wirustin qutquzghuchi" süpitide saxta rol éliwatqanliqini eskertti. Gollandiyediki Uyghur ziyaliysi zeynidin ependimu bu heqte qarashlirini qisqiche bayan qildi.

Toluq bet