Хитайниң уйғур балилирини миллий маариптин айриветиш вә хитайлаштуруш тактикиси

Обзорчимиз асийә уйғур
2022-05-16
Share
xitaylashturush-kiyim-4-xjyc.gov.con.jpg Йәкән 5-оттура мәктәп оқуғучилириға хитайниң әнәниви пасонидики кийимләр кийдүрүлүп, хитай әдәбияти өгитилмәктә. 2018-Йили өктәбир.
xjyc.gov.con

Хитайниң уйғур диярида йүргүзүп кәлгән аталмиш “қош тил маарипи” һәққидики мәлуматлар ташқий дуняға техи йеқинқи йилларда ашкариланған болсиму, әмәлийәттә “қош тил” намидики хитайлаштуруш сиясити 1950-йилидин буян изчил давам қилип кәлгән. Һалбуки, бу сиясәт 1994-йилидин буян уйғурлар нопуси зич олтурақлашқан җәнубтики үч вилайәт бир областни асаслиқ нишан қилип давам қилған. Чүнки 1985-йилидики уйғур оқуғучилар һәрикити вә 1989-йилидики “тийәнәнмин оқуғучилар һәрикити” ниң башламчи вә қатнашчилири арисида уйғур оқуғучиларниң муһим рол ойниши хитайни чәксиз әндишигә салғаниди. Гәрчә 1978-йилидики аталмиш “ислаһат вә ишикни ечиветиш” сияситидә, дең шявпиң уйғур районида пәқәт шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәнинила қоллаш билән уйғурларни вастилиқ һалда намратлиқ вә қалақлиққа мәһкум қиливетишни пилан қилған болсиму, әмма уйғурларниң қәлбидә лавулдиған һөрлүк атәшлирини өчүрәлмиди. Тәңсизлик, адаләтсизлик күчәйгәнсери, уйғурларниң қаршилиқиму мас қәдәмдә күчийип маңди.

1992-Йили дең шавпиң хитайниң җәнубий райони (хитайлар зич топлишип олтурақлашқан деңиз әтрапидики шаңхәй, шенҗен, гуаңҗу, җухәй қатарлиқ ечиветилгән җайлар) көздин кәчүрүш давамида, хитайниң бүгүнки тәрәққияти вә уйғур ирқий қирғинчилиқиға асас болған мәшһур бир нотуқини елан қилған. Бу нотуқ хитай тарихида “дең шавпиңниң җәнуб сәпиридики нотуқи” дәп атилип, хитайниң бүгүнкидәк дунявий қудрәт тепишиниң йол хәритиси дәп қаралған. Дең шявпиң мәзкур нотуқида, хитай нопусидин тәшкил тапқан деңиз әтрапи районлирини алдин тәрәққий қилдуруш, улар тәрәққий тапқандин кейин, намрат қалған шималий районлар (уйғур райони, моңғул райони, тибәт райони, туңган райони, җуаңзу райони) ниң тәрәққиятиға ярдәм қилиши һәққидә йолйоруқ бәргән. Шундақла, алдин тәрәққий тапқан хитай районлириниң намрат районларға ярдәм қилиши нәтиҗисидә аталмиш “ортақ тәрәққият” вуҗутқа келидиғанлиқини тәкитлигән. У йәнә намратлиқниң сотсиялизм әмәслики, бәлки сотсиялизмниң намратларни йоқитидиғанлиқини алаһидә тәкитлигән.

Дең шявпиңниң җәнуб сәпиридә тилға алған “намратлиқ сотсиялизм әмәс, сотсиялизм намратлиқни йоқитиду” дегән мәшһур сөзидин кейинки, 1994-йили хитай мәркизий комитети пүткүл хитайда намратларни йоқитиш нишан қилинған аталмиш “8•7 намратлиқни йилтизидин йоқитиш пилани” ни дағдуғилиқ башлиди. Мәзкур пиланниң тунҗи җүмлиси дәл дең шявпиңниң “сотсиялизим намратлиқни йоқитиду” дегән сөзи билән башланған. Бу пилан бойичә хитайдики 80 милюн намрат хәлқни 2000-йилидин бурун намратлиқтин қутулдуруш нишан қилинғаниди.

Нурғун уйғурлар 1994-йилидин башлап йолған қоюлған “намратлиқни йилтизидин йоқитиш” һәққидики пиланниң уйғур диярида “милюн кишиниң ачарчилиқ мәсилисини һәл қилиш” намида башланғанлиқидин хәвири болмиса керәк. Әмәлийәттә хитай һөкүмити 1986-йилидин 1993-йилиғичә болған 7 йил җәрянида намратларни омумиййүзлүк истатистика қилиш хизмитини тамамлиған болуп, бу җәрянда уйғур дияриниң җәнубий қисмидики уйғурлар зич олтурақлашқан қәшқәр, хотән, қизилсу қатарлиқ икки вилайәт бир областтики уйғурлар хитайдики әң еғир намратлар қатариға киргүзүлгәниди. Гәрчә җәнубий уйғур районидики намратлиқниң түп сәвәби, аталмиш биңтуән вә һөкүмәтниң вастиси билән келип чиқирилған болсиму, әмма хитай һөкүмити уйғурлардики намратлиққа башқичә ениқлима бәргән. Хитай һөкүмити уйғурларниң намратлиқини “диний әсәбийлик” тин келип чиққан пәрзәнтлирини оқутмаслиқ, намратлашқанчә көп балилиқ болуш, пиланлиқ туғут сияситиниң яхши әмәлийләштүрүлмәслики қатарлиқ бир қатар сәвәбләргә артқан болуп, намратлиқни йоқитишта уйғур нопусини тизгинләш билән биргә маарипни ислаһ қилиш, намратлиқни йоқитишниң әң муһим хизмәт принсипи қилинған. Дәрвәқә, уйғур районидики “намратлиқни йилтизидин йоқитиш пилани” әмәлийәттә “уйғурларни йоқитиш пилани” сүпитидә иҗра қилинишқа башлиған. Хитайлаштуруп йоқитиш болса, хитай һөкүмитиниң уйғурларни йоқитишта қолланған әң муһим усуллириниң бири болуп қалған.

“қош тил” намида хитайлаштуруш

Хитай тарихидики қабаһәтлик “он йиллиқ малиманчилиқ” тин кейин аталмиш “қош тил маарипи” уйғур диярида қайта баш көтүргән.

1992-Йили 7-айниң 15-күни елан қилинған “аптоном районимиздики он данә хитай вә уйғур мәктәплирини бирләштүриветиш һәққидики уқтуруш” билән уйғур, қазақ, моңғул балиларниң ана тилида өтүлидиған бир қисим дәрсликлирини хитай тилида өтүшни синақ қилиш башланған. 1996-Йилиға кәлгәндә дәсләпки он данә тәҗрибә синипиниң сани 26 гә йәткән. 1999-Йили январда аталмиш уйғур аптоном районлуқ маарип комитети “шинҗаң уйғур аптоном районидики азсанлиқ милләтләрниң оттура мәктәп оқутушини қош тиллаштуруш лайиһәси” ни елан қилғандин кейин, уйғур тилида оқутуш елип баридиған мәктәпләрниң сани омумиййүзлүк азийишқа башлап, оқуш йешидики уйғур пәрзәнтлириниң хитай маарипида тәрбийәлиниши йоқури нисбәтни игиләшкә башлиди. Бу вәҗидин уйғур оқутқучиларниң иш орнидин айрилиш яки мәҗбурий йосундики хитай тилида дәрс өтүш сәвийәсини һазирлаш долқуни әвҗ алған. 2004-Йили аталмиш шинҗаң уйғур аптоном райони “қош тил маарипини зор күч билән қанат яйдуруш һәққидики қарар” и елан қилинип арқидинла, аталмиш “йәсли йешидики балиларни қош тилда тәрбийиләш һәққидә тәклип” елан қилинған. Хитайдики даңлиқ уйғуршунас ма роңниң “уйғур дияридики қош тил маарипи вә униң әмәлийлишиши” намлиқ доклатида мундақ язған: “мәлум бир иситатистикида 2004-йили пүткүл шинҗаң районидики 943 мәктәптә ‛қош тил тәҗрибә синипи‚ ечилған болуп, оқуғучиларниң сани 35 миң 948 нәпәр болуп, қош тил оқутқучилириниң сани болса 1847 нәпәр болған. 2005-Йилиға кәлгәндә болса, пүткүл аптоном районда қош тил дәрси беридиған оқутқучиларниң сани 8487 гә йәткән. Әгәр бу икки йилдики санлиқ мәлумат тоғра болғинида, шинҗаңниң қош тил маарипида һәқиқәтән чоң сәкрәп илгирләш йүз берипту дәп қарисақ болиду. Йәнә бир һөкүмәт қарарида йәни 2005-йилидин 2011-йилиғичә пүткүл аптоном райондики 35 яштин төвән болған җәмий 85524 нәпәр хизмәт үстидики қош тил оқутқучилириға күчәйтип тәрбийәләш елип берилған. Бу санлиқ мәлуматлар нөвәттә елан қилинған истатистикидики қош оқутқучилириниң санидин зор нисбәттә ешип кәткән. Шуңа бу санлар бәлким қош тил дәрси беридиған хитай оқутқучиларниму өз ичигә алған болуши мумкин. Мәйли йоқуриқи санлиқ мәлуматлар қандақ чүшинилсун, бир нәрсә ениқки, уйғур районидики қош тил маарипида йеқинқи бир қанчә йилда илгирләш бәк тез болған”.

Ятақлиқ мәктәп арқилиқ хитайлаштуруш

Шинҗаң иҗтимаий пәнләр академийәсиниң 2008-йили елан қилған “ислаһат ишикни ечиветиштин кейин шинҗаңдики аз санлиқ милләтләрниң маарипидики тәрәққиятлар” намлиқ доклатида, 1980-йили аталмиш шинҗаң уйғур аптоном райониниң маарипқа аҗратқан 14 милюн 480 миң йүәнниң 11 милюн 740 миң йүәнини йезилардики ятақлиқ мәктәп қурулушиға ишләткәнлики тилға елинған.

Мәзкур доклатта йәнә 2006-йилиниң ахириға кәлгәндә пүткүл уйғур аптоном районида (асаслиқи йеза-чарвичилиқ районлирида) ятақлиқ башланғуч мәктәп сани 374 кә, оқуғучилар сани 268 миң 200 гә, ятақлиқ толуқ оттура мәктәп сани 539 гә, оқуғучи сани 436 миңға, ятақлиқ толуқ оттура мәктәп сани 245 кә, оқуғучилар сани 197 миң 600 гә йәткәнлики йезилған. Буниңдин башқа 2000-йилидин 2003-йилиғичә болған үч йилда оқуш пүттүргән уйғур қатарлиқ йәрлик милләт оқуғучилириниң 30 пирсәнти хизмәт тапалмиған. Җәнубий уйғур диярида бу әһвал техиму еғир болған. Мәсилән, қизилсу областида мәктәп пүттүргән оқуғучиларниң хизмәт тепиш нисбити аранла 16 пирсәнт, йәркән наһийәсидә болса 57. 2 Пирсәнт болған.

“шинҗаң синипи” арқилиқ хитайлаштуруш

1999-Йили хитай һөкүмити уйғур райони ичидә вә хитай өлкилиридә аталмиш “шинҗаң толуқ оттура синипи” қуруп, оқуш йешидики уйғур өсмүрлирини хитай юртлирида яки өз юртидин башқа җайларда пүтүнләй хитайчә маарипта тәрбийиләш башланған. 2010-Йилидики биринчи қетимлиқ “мәркәз шинҗаң хизмәт йиғини” дин кейин, уйғур районидики 12 вилайәт вә областни бөлүшивалған хитайниң деңиз яқиси районлиридики 19 өлкә вә шәһәр аталмиш “шинҗаң синипи” қуруш вә җәнубий уйғур диярини асас қилған районлардин оқуғучи қобул қилишқа мәсул болған. Гәрчә 1999-йили аталмиш “шинҗаң синипи” ға һәр йили 800 нәпәр оқуғучи қобул қилиш бекитилгән болсиму, 2010-йилиға кәлгәндә һәр йили хитай өлкилиридики “шинҗаң синипи” да оқуйдиған оқуғучиларниң сани 20 миңға, җәнубий уйғур дияридин шималий уйғур районидики “шинҗаң синипи” ға келип оқуйдиған оқуғучиларниң сани 15 миңға йәткән.

Хитай оқутқучилар арқилиқ хитайлаштуруш

2003-Йили хитай һөкүмити маарип министирлики қатарлиқ органлар билән бирликтә аталмиш “ғәрбий дияр пилани” ни йолға қоюп, хитай өлкилиридики һәрқайси алий вә оттура, техника мәктәплирини пүттүрүш алдидики яки хизмәт күтүп турған хитай яшлирини уйғур райониға пидаийлиққа қобул қилишни башлиған. “пидаий” намидики хитай оқуғучилар адәттә 1-3 йилғичә пидаийлиқ хизмити қилғандин кейин, мәзкур пиланниң сиясий тәлипи бойичә, бу оқуғучларни уйғур диярида яшап қелишқа риғбәтләндүрүлгән. Һәтта уларниң яхши хизмәт вә қолай игилик тиклиши үчүн хитай һөкүмити уларға өй, давалиниш суғуртиси, иқтисадий вә сиясий ярдәмләрни беришни муһим күнтәртипкә елип кәлгән. Бу пилан йолға қоюлуп таки 2018-йилиғичә болған 15 йил җәрянида, уйғур дияриға “пидаий” болуп барған хитай яшлириниң сани 270 миңға йәткән. Бу хитай яшлири асаслиқи маарип саһәсидә хизмәт қилишқа орунлаштурулған. Болупму “қош тил синиплири” вә җәнубий уйғур дияридики ятақлиқ мәктәпләрдә бу яшлар алаһидә оқутқучилиқ салаһийити билән орунлаштурулуп, уйғур нопуси асаслиқ нисбәтни игиләйдиған җәнубий уйғур диярини хитайлаштуруш, уйғур балилириға меңә ююш елип бериш, хитай кимликини мәҗбурий сиңдүрүш җәһәтләрдә алаһидә рол ойниған.

Демәк, аталмиш намратлиқни йоқитиш пилани намида башланған “уйғурларни түп йилтизидин йоқитиш пилани” уйғур тилини маариптин сиқип чиқириш, уйғур тилида дәрс беридиған мәктәпләрни йоқитиш, уйғур пәрзәтнлирини хитай маарипида тәрбийәләш, ятақлиқ мәктәп, йәслиләр арқилиқ уйғур пәрзәнтлиригә омумиййүзлүк меңә ююш елип барған. Йәни хитай һөкүмити җаза лагерлири арқилиқ уйғурларниң бүгүнини вәйран қилған болса, уйғур маарипиға созулған қара қоли билән уйғур балилирини уйғур җәмийитидин айрип ташлаш тактикисини қоллинип, уйғурларниң кәлгүсини вәйран қиливетишкә урунған.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт