Мутәхәссисләр, хитайниң "түркистан" вә "шинҗаң тарихи" һәққидики қаришини тәнқид қилди (2)

Мухбиримиз әркин
2017-09-20
Share
enwer-eysa-korla.jpg Корла шәһәрлик партком бирликсәп бөлүминиң башлиқи әнвәр әйса.
Social Media

Корла шәһәрлик партком бирликсәп бөлүминиң башлиқи әнвәр әйса 17-сентәбир елан қилған баянатида, уйғурларниң түркий милләт икәнликини, ислам дининиң уларниң ортақ диний-етиқади икәнликини рәт қилип, "шинҗаң тарихи" да мустәқил түркий дөләтлириниң қурулғанлиқини инкар қилған.

У, уйғур дияриниң хитайниң чин вә хән сулалилири дәвридин бери хитайниң земини болуп кәлгәнликини, "шәрқий түркистан" дегән исимни "3 хил күчләр" ниң "шинҗаң" ни хитайдин айрип чиқип кетиш үчүн ойдуруп чиқарғанлиқини илгири сүргән.

Өткәнки программимизда мутәхәссисләр әнвәр әйсаниң дин вә милләт мәсилидики қаришини тәнқид қилди. Улар, уйғурларниң түркий милләт икәнликини, ислам дининиң уйғурларниң ортақ етиқади икәнликини әскәртип, униң бу мәсилидики қариши "илмий реаллиққа хилап" дәп тәкитлигән иди. Бүгүн мутәхәссисләр йәнә униң шәрқий түркистан вә түркий дөләтләр һәққидики қарашлирини рәт қилди. 

Америкидики хитай тарихчи җү шөйүән әпәнди, "шинҗаң чин-хән дәвридин башлап җуңго земиниға айланған" дегән қарашниң тарихий әмәлийәткә чүшмәйдиғанлиқини билдүрүп, хитайниң һазирқи чеграси 19‏-әсирниң ахирлирида шәкилләнгәнликини билдүрди. 

У мундақ дәйду: "әнвәр әйса хитайниң земини чин-хән дәвридин бери шинҗаң, шизаң, моңғул районлирини өз ичигә алған, дәп қарайду. Лекин чин-хән дәвридә шинҗаңдин яки дөләт чеграсидин сөз ечиш мумкин әмәс иди. Дунядики һәрқайси дөләтләрниң чеграни 18‏-19-әсирләрдин башлап айрилишқа башлиған. Болупму 19‏-әсирниң оттурилиридин кейин айрилишқа башлиди. Униңдин бурун дөләтләрниң чеграси йоқ иди. Дөләт чеграсини айриш бу ғәрбниң чегра уқуми, болупму әнглийәниң чегра уқумидин кәлгән. Русийә билән хитайниң чегра айриши 19-әсирниң ахирлирида болди. Униң хитай чеграни чин-хән дәвридин башлап айрилған дегини әмәлийәткә пәқәт сиғмайду." 

Җу шөйүән әпәнди йәнә қәдимдә хитай билән ғәрбий район оттурисида өз-ара мәдәнийәт алмаштурушниң болғанлиқини, бирақ буниң һәргизму ғәрбий районниң хитай земини икәнликини көрсәтмәйдиғанлиқини билдүрди. 

У йәнә мундақ деди: "әйни дәврдә хитай мәдәнийитиниң ташқи дуняға тәсири болғанму-йоқ, әлвәттә тәсири болған. Шуниң билән биргә ғәрбий район мәдәнийитиниң хитайға тәсири болғанму-йоқ, охшашла болған. У дәврдә ғәрбий район содигәрлириниң чаңән, лояңда паалийәтлири наһайити җанланған. Ундақта, хитай содигәрлириму ғәрбий районға барғанму, әлвәттә барған. Улар кафказийә вә иранға қәдәр йетип барған. Бирақ, сениң у районларға барғанлиқиң һәргизму у җайларниң хитай земини икәнликини көрсәтмәйду." 

Әнвәр әйса шәһәрлик парткомниң үндидар салунида елан қилинған "бизниң вәтинимиз шәрқий түркистан әмәс, бизниң миллитимиз түрк әмәс, бизниң динимиз ислам әмәс" сәрләвһилик мақалисидә, "3 хил күчләр" ниң шәрқий түркистан тарихий дегәнни ясап чиқип, шинҗаң тарихи, милләтләрниң тәрәққият тарихи вә динларниң өзгириш тарихини бурмилиғанлиқи, "шинҗаң тарихида түрк дөлити дәйдиған бир дөләт болуп бақмиған" лиқини тәкитлигән иди. 

Лекин, тарихчиларниң қаришичә, түркистан-сиясий җуғрапийилик уқум болуп, бу нам 4‏-5‏-әсирләрдики гирек, әрмәни тарихчилириниң әсәрлиридә учрайдикән. Улар, һазирқи түркий қәбилиләр олтурақлашқан кәң оттура асия даласини 'түркистан' дәп атиған икән. 

Қаһар барат, әнвәр әйсаниң шәрқий түркистандики түркий хәлқ-уйғурлар билән уларниң бу райондики дөләтлирини ғәрәзлик айривәткәнликини билдүрди. Униң көрситишичә, шәрқий түркистан тарихидики һун, көк түрк, орхун, қараханийлар, идиқут қатарлиқ дөләтләрни бу райондики түркий хәлқләр қурған. У, түркий хәлқләрниң шәрқий түркистанда 550‏-йиллардин тартип һазирға қәдәр изчил үстүнлүкни игиләп кәлгәнликини билдүрүп, һазир хитайниң бу реаллиқни өзгәртишкә урунуватқанлиқини билдүрди. 

Қаһар барат мундақ дәйду: "шәрқий түркистанниң дунядики әң чоң империйә қуруп, шәрқий рим империйиси билән соқушқудәк яки улар билән һәмкарлашқудәк, һәтта иранийларни вәйран қилғудәк қудрәткә игә чоң дөлити - ғәрбий көк түрк қағанлиқиниң мәркизи қара шәһәр әтрапида иди. Ғәрбий түрк ханлиқи милади 552‏-йилдин кейин қара шәһәрдә өзиниң ханлиқ мәркизини тиклигәндин буян түркләр шәрқий түркистанда та һазирға қәдәр мутләқ үстүн орунда туруп келиватиду." 

Қаһар баратниң көрситишичә, хитайниң бу тарихий реаллиқни инкар қилип, уйғурларни ассимилятсийә йолиға иттириши хәтәрлик ақивәтләрни кәлтүрүп чиқиридикән. 

У мундақ дәйду: "хитайдики 56 милләтниң көпинчиси һазир ассимилятсийә болуп кәтти. Әмди бу йәрдә ассимилятсийә болмиған пәқәтла уйғурлар қалди. Улар хитайда қәп қалған башқа бир қанчә милләтниң ассимилятсийә қилинишиға тосқунлуқ қиливатиду. Мушундақ кетивәрсә хитай дөлити наһайити хәтәрлик тақ милләтлик, тақ мәдәнийәтлик бир дөләткә айлиниду. Тақ милләтлик, тақ мәдәнийәтлик дөләт интайин хәтәрлик дөләт. Бу хитайни наһайити асан шовинизмлиқ йолға елип бариду. Бу әмәлийәттә хитайниң өзигиму пайдисиз." 

Лекин тарихчи җу шөйүән әпәндиниң қаришичә, уйғурларниң тарихта қурған дөләтлирини, уларниң яратқан мәдәнийитини вә ортақ тилини рәт қилип, уларға "җуңхуа миллити" дегән кимликни теңиш компартийәниң миллий сияситидики хаталиқини йошурушни мәқсәт қилғаникән. 

Җу шөйүән мундақ дәйду: "ортақ мәдәнийәт алаһидилики бар, ортақ тили бар бу районда узун мәзгил муқим олтурақлишип яшиған бундақ бир милләтниң кимликини инкар қилиш, уларниң тарихини рәт қилиш бу әмәлгә ашмайду. Бу әмәлийәттә өзиниң миллий сияситидики хаталиқни йошурушқа урунуштин башқа нәрсә әмәс. Чүнки сиз уйғур дегән бу милләтниң намини тартивалсиңиз, уларниң тарихини йоққа чиқарсиңиз, әҗәба уйғурларни бойсундурған боламсиз! бу әмәлгә ашмайду. Бу пәқәт техиму сәлбий рол ойнап, техиму чоң қаршилиқни пәйда қилиду." 

Әнвәр әйсаниң мәзкур мақалиси хитай компартийисиниң "шинҗаңдики бирқанчә тарихий мәсилиләр" намлиқ сөһбәт йиғини 12‏-сентәбир күни бейҗиңда ечилип арқидинла елан қилинған. Бейҗиңдики сөһбәт йиғинда хитай компартийиси сиясий бюросиниң даимий әзаси йү җешең, уйғур аптоном райониниң дин, тарих, мәдәнийәт, милләт қатарлиқ саһәлиридә "мәвҗут болуп келиватқан хата идийиләр" ни һәл қилишни тәләп қилған иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт