Хотән-чақилиқ төмүрйоли уйғурлар үчүн немидин дерәк бериду?

Обзорчимиз асийә уйғур
2022.06.24
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Хотән-чақилиқ төмүрйоли уйғурлар үчүн немидин дерәк бериду? Хотән вилайити билән чақилиқ наһийәсини туташтуридиған қумлуқ төмүрйоли қурулуши пүтүп, хотәнгә йетип кәлгән тунҗи нөвәтлик пойиз. 2022-Йили июн.
Social Media

16-Июн күни хитай һөкүмити тәклимакан қумлуқиниң шәрқий-җәнубий гирвикидики хотән вилайити билән чақилиқ наһийәсини туташтуридиған қумлуқ төмүрйоли қурулушиниң пүтүнләй тамамлинип, рәсмий ишқа кириштүрүлгәнликини елан қилди. Хитай таратқулиридики учурларға асасланғанда, мәзкур қумлуқ төмүрйоли хитай һөкүмитиниң ноқтилиқ төмүрйол қурулуш түри болуп, ғәрбтә хотән вилайитидин башлинип, шәрқтә байинғолин областиниң чақилиқ наһийәсигә тутушидикән. Шуниң билән бир вақитта йәнә бу төмүрйолниң пүтүп ишқа кириштүрүлүши, тәклимкан қумлуқиниң шәрқий-җәнубий гирвикидики 5 наһийә билән биңтуән девизийәлирини төмүрйол арқилиқ бағлайдикән. Ундақта, хитайниң төмүрйол чәмбири арқилиқ тәклимакан қумлуқини толуқ айлинип маңидиған пойиз айланма линийәсини бәрпа қилиш қурулуши зади немини мәқсәт қилған?

Хитай немә үчүн “деңиз вә қуруқлуқ каридори” бәрпа қилди?

Мәлумки, йеқинқи йиллардин буян хитай билән ғәрб дуняси арисидики сүркүлүшләр күнсери әвҗигә чиқип, хитайниң иқтисадий тәрәққиятиға еғир тосалғуларни елип кәлди. Болупму уйғур ирқий қирғинчилиқиға мунасивәтлик карханилар вә улар ишләпчиқарған мәһсулатларға қоюлған имбарго, хитайниң өткән әсирниң 80-йиллиридин буян изчил мәнпәәтлинип келиватқан сиртқий айлинишни мәркәз қилған иқтисадий тәрәққият истратегийәсини өзгәртишигә мәҗбур қилди. 2021-Йили елан қилинған хитайниң “14-бәш йиллиқ пилани” да, хитай һөкүмити иқтисадий тәрәққиятта ичкий еһтияҗни асас, ташқий еһтияҗни қошумчә қилидиған йеңи иқтисадий тәрәққият истратегийәсини оттуриға чиқарған иди. Хитайниң бу пилани ташқий дуняда хели зор ғулғулиларға сәвәб болған болуп, нурғун көзәткүчиләр бу һадисини хитайниң “мәдәнийәт инқилаби” дәвридики ишикни тақаш сияситиниң қайтидинқ баш көтүрүши дәп қарашқан иди. Һалбуки, уйғур дияриниң хитай билән явро-асия чоң қуруқлуқи арисидики деңиз вә қуруқлуқ йолини бағлайдиған муһим қатнаш түгүнигә айландурулғанлиқи, хитайниң бу йеңи истратегийәсиниң “ишикни тақаш” үчүн әмәсликини көрсәтмәктә.

Уйғур дияриниң җәнуби вә шималда алди-кәйни болуп ясилип, “қош чәмбирәк” һасил қилинған төмүрйолларниң бир учи хитайниң ичкий өлкилиригә биваситә туташтурулған болса, йәнә бир учи явро-асия чоң қуруқлуқиға туташтурулған иди. Йәни кесип ейтишқа болидуки, уйғур дияридики бу төмүрйоллар хитайниң “бир бәлвағ бир йол” қурулушиға мустәһкәм бағланған иди. Аталмиш “бир бәлвағ бир йол” қурулуши болса “йеңи йипәк йоли иқтисад бәлвеғи” билән “21-әсирики деңиз йипәк йоли” ниң қисқартилмисидур. “бир бәлвағ бир йол” қурулуши йолға қоюлғанда, уйғур дияри дәл “йипәк йоли иқтисад бәлвеғи” ниң түгүни қилип бекитилгән.

2015-Йили хитай һөкүмити “бир бәлвағ бир йол” хәритисини елан қилған болуп, мәзкүз йол хәритисидә уйғур дияри бу пиланниң әң асаслиқ түгүн нуқтиси қилинған. Йәни уйғур дияри хитайниң “бир бәлвағ бир йол” қурулушидики “үч база” йәни, чоң типтики нефит, тәбиий газ ишләпчиқириш, пишшиқлап ишләш вә сақлаш базиси, йеқилғу көмүр базиси вә чоң типтики шамал електр базиси; “үч ленийә” йәни, ениргийә, қатнаш вә алақә ленийәси; “бәш мәркәз” йәни, йепәк йолиниң қатнаш мәркизи, сода-әшя оборот мәркизи, пул-муамилә мәркизи, мәдәнийәт, пән-техника мәркизи вә давалаш мулазимәт мәркизи болуп, тәрәққий қилдурулидиғанлиқи җакарланған. Уйғур дияридики төмүрйол қурулушлириға зор мәбләғ селинип, бу хилдики заманивий төмүрйол қурулушлириниң барлиққа кәлтүрүлүши дәл юқирида тилға елинған уйғур диярниң “йипәк йолиниң қатнаш түгүни” қилинидиғанлиқи сәвәблик йүз бәргән. Йәнә келип, нөвәттә уйғур дияридики төмүрйоллар пүтүнләй хитайниң явро-асияға йүрүш қилишидики әң қолай қатнаш ленисийәсигә айландурулди.

Қисқиси, хотән-чақилиқ төмүрйоли туташтурулғандин кейин, уйғур дияриниң хитай өлкилири билән болған мусаписи 1000 километирдин көпрәк қисқарған, шундақла хитайниң деңиз бойи районлириниң чиңхәй, тибәт, гәнсу вә сичүәнләр арқилиқ уйғур дияриға кирип, уйғур дияридин явро-асияға чиқишини қолайлаштуридиған “деңиз вә қуруқлуқ каридори” барлиққа кәлгән.

“деңиз вә қуруқлуқ каридори” ниң уйғурлар билән қандақ алақиси бар?

“деңиздики йипәк йоли” билән “қуруқлуқтики йипәк йоли” ленийәсини бағлаш, хитайниң “14-бәш йиллиқ пилани” да оттуриға қоюлған болуп, уни хитай рәиси ши җинпиң “дөләт истратегийәси” дәп атиған иди. Уйғур дияри бу икки линийәниң тутушишидики түгүн нуқтиси болуп, хитайниң ичкий вә ташқий иқтисад зәнҗиридә муһим истратегийәлик орун қилип бекитилгән. Бундақ болушини төвәндики бирқанчә сәвәбләр бәлгилигән:

Тосалғусиз деңиз вә қуруқлуқ йоли ечлған: хитайниң “бир бәлвағ бир йол” истратегийәсидики “йеңи йипәк йоли қурулуши” ниң қуруқлуқ вә деңиз йолини туташтуруш пилани, дәл уйғур диярида хитай билән явро-асияни бағлайдиған қуруқлуқ йоли бәрпа қилиш билән вуҗутқа келиду. Нөвәттә бу йол уйғур дияриниң җәнубий вә шималида илгири-кейин ясилип чиққан төмүрйол вә ташйол ленийәлири арқилиқ хитай өлкилири билән явро асия қуруқлуқини туташтурди.

Уйғурларни “бойсундурулған” : хитайниң деңиз яқиси районлиридин уйғур дияриға көчүрүп келингән ишләпчиқириш базилири вә хитай көчмәнлири, уйғурларниң тупрақлирини, мәмурий һоқуқлирини, иқтисадини, шундақла тәбий байлиқлирини һөкүмәт вастиси билән монопол қилип, уйғур җәмийитини һәр хил сиясий вастиләр билән омумйүзлүк вәйран қилди. Уйғурлардики намратлиқниң сәвәблирини “диний әсәбийлик”, “маариптики қалақлиқ” вә “хитай тили билмәслик” кә бағлап, уларни пүтүн милләт гәвдиси билән лагерларға, аталмиш “қош тиллиқ маарип” қа вә кәспий тәрбийәләш орунлириға мәһкум қилди. Уларға қарита хитайлаштуруш вә қул ишчи қилип ишлитиш сияситини йүргүзди. Хитай маарипи, хитай тили вә хитай мәдәнийити уйғур аилилиригә мәҗбурий теңилип, “намратлиқтин қутулдуруш” дегән нам астида уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүлди. Демәк, уйғурлар хитайниң дөләт мәнпәәти үчүн пүтүнләй “бойсундурулди”, шундақла бүгүнки уйғур дияри хитай үчүн “әң бихәтәр җай” ға айланди.

Уйғур нопусини асас қилған бүйүк “қул ишчилар қошуни” шәкилләндүрүлгән:

Хитайниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқиға “шинҗаңға ярдәм” намида қатнашқанлар, хитайниң деңиз яқиси районлиридики 19 өлкә-шәһәр, биңтуән вә дуняниң һәрқайси җайлиридики хитай әлчихана-консулханилири, муһаҗирлар уюшмиси қатарлиқлар иди. Улар хитай һөкүмитиниң ярдимидә “өзара һәмкарлиқ зәнҗири” һасил қилған болуп, бу “һәмкарлиқ” уйғурларниң 19 өлкидики хитай кариханилириниң ишләпчиқириш базилирида қул ишчи қилинишиға шараит һазирлиғаниди. Хитай һөкүмитиму уйғурлар нопуси асаслиқ орунда турудиған җәнубтики хотән, қәшқәр, ақсу вә қизилсудин ибарәт үч вилайәт бир областни аталмиш “намратлиқни түгитиштики ноқтилиқ район” қилип бекиткән иди. Шундин буян, уйғур яшлириниң өткән әсирниң 80- вә 90-йиллири вә 2000-йилидин кейин туғулғанлирини “намратлиқни түгитиш” нами астида кәспий җәһәттин тәрбийәләп, ишчилар қошуниға айландуруш үчүн түрлүк сиясәтләрни оттуриға чиқарди. Буниң дәлиллиридин бири өткән әсирниң 80-йиллиридин 2000-йилиғичә арилиқта туғулған уйғур яшлирини уйғур дияридики “диний әсәбийлик” идийәси билән зәһәрлиниш еһтималлиқи әң еғир “хәтәрлик гуруппа” дәп айрип, уларни омумйүзлүк қайта тәрбийәләш даирисигә елиш һәққидә чиқирилған түзүмидур.

“шинҗаңдики тәрәққиятлар” арқилиқ уйғур ирқий қирғинчилиқини йошурушқа шараит һазирланған:

Хитай һөкүмити изчил йосунда уйғур ирқий қирғинчилиқиниң америка башлиқ ғәрб дунясиниң хитайни вәйран қилиш үчүн ойдуруп чиққан сиясий оюни дегән тәшвиқатни пүтүн дуня миқясида күчәп тәшвиқ қилип кәлди. Буниң тәсиридә һәтта хитай һөкүмитиниң суға чилишай дегән “бир бәлвағ бир йол” истратегийәси қайта җанлинип, шәрқий-җәнубий асия дөләтлири, оттура-шәрқ дөләтлири вә русийә, оттура асия әллири билән болған алақиси қоюқлашти. Шундақла бу дөләтләр билән бирликтә бүйүк ишләпчиқириш тәминләш зәнҗири бәрпа қилди. Иқтисад билән бағланған мунасивәтләр, хитайниң уйғур ирқий қирғинчилиқини йошурушиға пайдилиқ шараит һазирлиди. Гәрчә бүгүн америка қатарлиқ ғәрб әллири уйғур мәҗбурий әмгикигә мунасивәтлик хитай маллириға, ширкәтлиригә имбарго йүргүзүшкә башлиған болсиму, әмма хитайниң уйғур дияридики қатнаш ленийәлири арқилиқ деңиз билән қуруқлуқни туташтуруши, хитай иқтисадий тәрәққиятиға йеңи пурсәтләрни елип кәлди.

Йоқуриқи әһвалларниң барлиққа келиши уйғурларниң мәвҗутлуқи вә нөвәттики ирқий қирғинчилиқни ахирлаштурушқа пайдисиз амилларни пәйда қилиши мумкин. Мәсилән, уйғурлар давамлиқ түрдә өз маканлиридин қоғлинип, хитайниң ичкири өлкиләрдә сәрсан, аққун һаят кәчүрүш қисмитигә давамлиқ йүзлиниши, уйғур өсмүрлири хитайниң “қош тил маарипи” арқилиқ уйғур кимликидин пүтүнләй айриветилиши, ичкири өлкиләргә йөткәш имкани болмиған уйғурлар мәҗбурий ассимилатсийә, һәр хил паҗиәлик қисмәтләргә дучар болуши мумкин.

Дуня ииқтисади келимат өзгириши, корона вируси, украина уруши қатарлиқ түрлүк сәвәбләрдин еғир киризсқа дуч келиватқан бүгүнкидәк күндә, хитайниң уйғур ирқий қирғинчилиқидин өз мәнпәәти үчүн “қиммәт яритиши” хәлқара җәмийәтниң диққитини қозғимақта. Хәлқара җәмийәт, болуп му муһаҗирәттики уйғур җамаити хитайниң уйғурларни қирғин қилиш, қул қилиш бәдилигә рояпқа чиқармақчи болған “хитай чүши” ниң маһийитини йәниму чоңқур чүшинип йәтмәктә. Буниң алдини елиш, уйғурларниң миллий мәвҗутлуқини сақлап қелиш һәм пүткүл инсанийәтниң һәм һәр бир уйғур пәрзәнтиниң виҗданий мәсулийитидур.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт