Наоми киколер ханим: “‛қайта тәкрарланмайду‚ дегән вәдә растмиди?”

Мухбиримиз нуриман
2022-02-09
Share
Наоми киколер ханим: “‛қайта тәкрарланмайду‚ дегән вәдә растмиди?” Адолф гитлер(оңдин иккинчи) 1936-йили олимпик тәнһәрикәт мусабиқисиниң ечилиш мурасимида. Берлин, германийә.
REUTERS

Йәһудийларниң америкадики әң даңлиқ гезити болған “алға” (Forward) гезитидә йеқинда “дуня бизни қутқузушта мәғлуп болди, лекин биз уйғурларни қутқузушта мәғлуп болсақ болмайду.” сәрләвһилик бир парчә мақалә елан қилинған.

Мәзкур мақалини америкадики “йәһудий қирғинчилиқи хатирә музейи” симон-скҗод ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш тәтқиқат мәркизиниң мудири наоми киколер ханим вә “йәһудий чоң қирғинчилиқи” дин аман қалғучи рәйчил голдфарб ханим бирликтә язған. Мақалидә йәһудий чоң қирғинчилиқи ахирлишип 77 йилдин кейин, йәнә бир ирқий қирғинчилиқ йүз бериватқан дөләттә олимпик мусабиқисиниң өткүзүлүшигә дуняниң бир чәттә қарап туруватқанлиқи қаттиқ әйибләнгән.

Улар мақалидә мундақ дәп язған: “тәнһәрикәтчиләр бейҗиңдики тәнтәрбийә мәйданида параттин өтүватқанда, бейҗиңдин нәччә миң километир йирақлиқтики шинҗаңда пәқәт уйғур вә мусулман болғанлиқи үчүнла нәччә милйон уйғур хитайниң лагерлирида тутуп турулмақта.”

Наоми киколер ханим бу һәқтә радийомизниң мәхсус зияритини қобул қилип мундақ деди: “мән нурғун ‛йәһудий чоң қирғинчилиқидин аман қалғучи‚ ларни зиярәт қилдим. Улар уйғурларниң нөвәттә дуч келиватқан вәзийитини аңлиғандин кейин, өзлири баштин өткүзгән қорқунчлуқ тарихни әсләп, ‛һечким биз көргән күнни көрмисун‚ дәп наһайити қайғурди. Биз ‛қайта тәкрарланмайду‚ дегән вәдимизни әмәлгә ашуралмидуқ. Аччиқ реаллиқ көрүнүпла туруватиду, шуңа биз дунядин ‛қайта тәкрарланмайду‚ дегән вәдә растмиди? дегән суални соримай туралмаймиз.”

У йәнә мундақ деди: “олимпик һәққидә бизниң диққәт қилғинимиз шуки, 1936-йили натсистлар германийәси дуняниң диққитини йәһудийлар мәсилисидин олимпик мусабиқисигә йөткигән, шундақла дуняға күчлүк бир дөләт образини көрситишкә урунған иди. Бүгүнки хитай һөкүмитигә қарайдиған болсақму, улар олимпиктин пайдилинип, өзлири өткүзгән җинайәтләрни пәрдазлап, хитайни гүлләнгән, бирликкә кәлгән, чақнап турған дөләт қилип көрситишкә урунуватиду. Мениңчә, әйни вақитта натсистлар германийәсиниң олимпиктин пайдилинип қилған тәшвиқатлири қандақ үнүм көрсәткән болса, бүгүн хитайниң олимпик җәрянида қиливатқан тәшвиқатлириму шундақ тәсир көрситиватиду. Хитай һөкүмити уйғурларға қарита еғир дәриҗидики бастуруш сиясәтлирини йүргүзүватиду, инсанийәткә қарши җинайәт өткүзиватиду, бу ирқий қирғинчлиқ дәриҗисигә берип йетиватиду. Йәнә келип мушундақ ирқий қирғинчлиқ йүргүзүватқан бир дөләт олимпик мусабиқисигә саһибханлиқ қиливатиду.”

Мәлум болушичә, 1936-йили берлин язлиқ олимпик мусабиқиси өткүзүлгәндин кейин, йәһудийларға болған кәмситиш, бастуруш күнсери артқан вә йәһудийларға қарита явропада кәң көләмдә қирғинчилиқ елип берилған. “йәһудий қирғинчилиқи хатирә музейи” да пидаий болуп ишләйдиған хадимларниң көпинчиси “йәһудий чоң қирғинчилиқидин аман қалғучи” ларниң аилә тавабиатлири болуп, улар һәр қетимлиқ паалийәтлиридә дуняниң һәрқандақ бир йеридә “ирқи қирғинчлиқ” ниң қайта йүз беришиниң алдини илиш керәкликини агаһландуридикән.

“алға” гезитидә елан қилинған мақалидә йәнә шундақ дәп йезилған: “әгәр дуня агаһландуруш берилгән вә давамлишиватқан җинайәтләргә вақтида җаваб қайтуралмиғанда, немә ишларниң йүз беридиғанлиқини обдан билимиз.”

Наоми киколер ханим хитайниң уйғурларни мәҗбурий ассимилатсийә қилип, хитайларға сиңдүрүветишкә урунуватқанлиқидәк бу сиясәтниң наһайити қәбиһ икәнликини тәкитлиди. У йәнә мундақ деди: “1936-йили өткүзүлгән берлин олимпик мусабиқисидин елишқа тегишлик бир дәрс шуки, дуня һәр тәрәптин көрүлүп туруватқан сигналларға диққәт қилмди. Әслидә ашу мусабиқә җәрянидила ‛йәһудий чоң қирғинчилиқи‚ ниң аламәтлири көрүлгән иди. Нөвәттә биз уйғурларға йүргүзүлүватқан еғир бастурушнила әмәс, бәлки өткүзүлүватқан җинайәтләрни очуқ көрүватимиз. 1936-Йилидики берлин олимпик мусабиқисидин алған дәрсимиз бойичә биз уйғурларни қутқузуш үчүн дәрһал һәрикәткә өтүшимиз керәк. Билгинимиздәк, берлин олимпик мусабиқиси 1936-йили өткүзүлди, 1941-йили болса явропада йәһудийларға қарита кәң көләмлик қирғинчилиқ рәсмий әвҗигә чиқти. Биз бу қетим қутқузушта мәғлуп болсақ болмайду, болмиса уйғурларниң әһвали барғансери еғирлишип маңиду.”

Наоми киколер ханим ахирида бейҗиңда олимпик мусабиқиси өткүзүлүватқан икки һәптә ичидә хәлқара ахбарат васитилириниң уйғурларға вә хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә техиму диққәт қилиши керәкликини тәкитлиди. У йәнә һәр бир кишиниң инсан болуш сүпити билән уйғурларға йүргүзүлүватқан “ирқий қирғинчилиқ” ни тохтитиш үчүн бир кишилик мәсулийити барлиқини әскәртти.

У мундақ деди: “мениң чоң дадам ‛йәһудий чоң қирғинчилиқи‚ заманида мәҗбурий әмгәк лагерлирида ишлигән икән. Шуңлашқа мән һәр қандақ бир мәһсулатниң мәҗбурий әмгәк арқилиқ ишләпчиқирилғанлиқини билсәмла биарам болимән. Шуңа әмәлий һәрикәткә өтүшни пәқәт һөкүмәтләрдин вә ширкәтләрдинла тәләп қилмастин, бәлки һәр биримиз ‛қайта тәкрарланмайду‚ дегәнниң немә мәнидә икәнликини өзимиздин соришимиз керәк. Көз алдимизда йүз бериватқан қирғинчилиқини тохтитишқа йәнә 20 йил кәтмәслики керәк. Буниң үчүн дәрһал җиддий тәдбирләр елиниши керәк.”

Америкадики йәһудий гуруппилириниң асаслиқ сиясәт мәркизи болған “йәһудийларниң аммиви ишлар кеңиши” му хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан “ирқий қирғинчилиқ” ни әйиблигән. . Иккинчи дуня уруши мәзгилидә ирқий қирғинчилиқни баштин кәчүргән йәһудийлар җамаитиниң дуняниң һәрқайси җайлирида һәр хил шәкилдә көкрәк керип оттуриға чиқиши, уларниң уйғурлар тәрәптә туруп адаләтни яқлиши, муһаҗирәттики уйғур җамаитигә үмид беғишлимақта.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт