Rabiye qadir xanim: jang chünshyen xizmitidiki meghlubiyitini yoshurushqa we uning sewebini burmilashqa uruniwatidu

Muxbirimiz shöhret hoshur
2015.03.11
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
zhang-chunxian-305.jpg Uyghur aptonom rayonning partkom sékrétari jang chünshyen. Resimning waqti éniq emes
RFA/Mihriban


Béyjingda xitay memliketlik xelq qurultiyigha qatnishiwatqan Uyghur rayonining partkom re'isi jang chünshyen tünügün chet'el muxbirlirining ziyaritini qobul qilip, özlirining iraq - sham islam döliti teshkilatigha qétilip qaytip kelgen Uyghurlarni qolgha alghanliqini bayan qilghan we Uyghur rayonining iraq islam döliti shekillendürgen weziyetning tesirige uchrighanliqini bayan qilghan. Bügün Uyghur milliy herikiti rehbiri rabiye qadir xanim radi'omiz ziyaritini qobul qilip, jang chüshyenning sözlirige reddiye berdi. U sözide jang chünshyenning mezkur bayanat arqiliq xizmettiki meghlubiyitini yoshurushqa we meghlubiyetning sewebini bashqilargha dönggeshke uriniwatqanliqini otturigha qoydi. Töwende muxbirimiz shöhret hoshurning bu heqte teyyarlighan programmisi diqqitinglarda bolidu.

So'al: tünügün Uyghur rayonining partkom sékrétari jang chünshyen, özlirini iraq islam döliti teshkilatigha qétilip qaytip kelgen Uyghurlarni qolgha alghanliqini we özlirining islam döliti teshkilati shekillendürgen weziyetning tesirige uchrighanliqini bayan qildi, we bu bayanat bügün pütün xelq'ara metbu'atta keng - kölemde xewer qilindi. Sizning bu bayanatqa qarita köz qarishingiz néme?

Jawab: men jang chünshyenning bu bayanatini, Uyghur rayonining weziyitidin melumat bérish dep emes, özining wezipe tapshuriwalghandin kéyinki xizmet meghlubiyitini yoshurushqa urunush we bu meghlubiyetning sewebini bashqilargha dönggesh dep chüshinimen.

So'al: bundaq déyishingizge asasingiz néme?

Jawab: hemmige melum, jang chünshyen 2009 - yildiki 5 - iyul weqesidin kéyin, weziyetni yumshitish üchün wang léchü'enning ornigha teyinlen'gen, xitay da'iriliri jang chünshyenni rayonning weziyitidiki étnik jiddiychilikni peseytishke türtke bolidu dep oylighan؛ emma undaq bolmidi, u yötkilip barghandin kéyin, bolupmu yéqinqi ikki yil ichide weziyet téximu jiddiyleshti, téximu köp qan töküldi. Elwette jang chünshyen xitay da'irilirining we bir qisim xitay xelqining kütken yéridin chiqalmidi, bu jang chünshyenni osal ehwalda qoydi. Emma jang chünshyen bu ehwalni xitay merkizi hökümitining siyasitide burulush bolmighanliqi, özining wang léchü'enning qattiq basturush siyasitige oxshashla warisliq qilghanliqidin ibaret ré'alliqtin körüshi kérek idi؛ buning ornigha u sherqi türkistan weziyitidiki jiddiychilikni iraq islam dölitige artip qoyushtek asan we mentiqizh yolni tallidi. Elwette bilimizki, jang chünshyenmu bu nuqtida charisiz, chünki bu yerde shu bir heqiqet ayan boldiki, sherqi türkistan weziyiti rehber almashturush bilen yaxshilanmaydu, belkim, tüp siyasetlarni özgertish bilen yaxshilinishi mumkin.

So'al: jang chünshyen otturigha qoyghan, pakitqa, yeni bir qisim Uyghurlarning iraq islam dölitige qatniship qaytqanliqi üchün tutulghanliqigha qandaq qaraysiz?

Jawab: eslide bu üstide toxtilishqa erzimeydighan bir pakit, chünki pakitning chinliqida guman bar, qayil qilish küchi yoq. Déyilgini rast bolsa néme üchün ta bügün'giche bu ehwal xitay axbaratida xewer qilinmaydu? jang chünshyen muxbirmu yaki rehbermu? u néme üchün u bu weqeni neq waqtida xitay axbaratining xewer qilishigha yol qoymaydu, ikki yighin mezgilide béyjingda özi ashkarilaydu? démekki pakit oydurulma yaki burmilanma.

So'al: bir Uyghur rehber bolush süpitingiz bilen, Uyghurlarning islam döliti teshkilatigha qétilish éhtimalliqigha qandaq qaraysiz?

Jawab: dunyada musulman döletlirila emes, yawropa döletliridinmu bir qisim kishilerning mezkur teshkilatqa qatnashqanlar bolghinigha qarighanda, Uyghurlardinmu qétilghanlar chiqip qélishi mumkin, emma bu sherqi türkistan weziyitini eks ettürmeydu, bolupmu yéqinqi yillardin béri yüz bériwatqan qarshliq heriketliri bilen qilche alaqisi yoq. Nöwette yüz bériwatqan qarshiliq heriketliri sherqi türkistan bésiwélin'ghandin buyan xitay hakimiyitige qarshi dawam qiliwatqan milliy qarshliq heriketlirining bir parchisi, Uyghurlarning nöwettiki qarshliq heriketliri mustemlikichilikke, zulumgha qarshi herket. Sherqi türkistanda yüz bergen weqelerning sewebini rayonning özidin izdimey chet'eldiki özgirishlerdin izdesh, mes'uliyettin qéchish, gunahni bashqilargha artishtin bashqa nerse emes.

So'al : sizning jang chünshyen we shinjang wekilliridin kütkiningiz néme idi?

Jawab: rast gepni qilsam men ulardin heqni sözleshni, rast gep qilishni kütken emes, chünki aldi bilen jang chünshyen saylan'ghan bir rehber emes, teyinlen'gen rehber, wekillermu saylan'ghan emes, bir baldaq yuqiri hakimiyet organliri teripidin békitilgen, shunga ularning éghizidin heqni sözleshni kütüsh, bolupmu Uyghurlarning menpe'etini eks ettürüdighan bayanatlarni kütüsh saddiliq bolidu؛ méning kütkinim peqet mentiqiliq söz, mentiqiliq bir bayanat idi, chünki dunya köp özgerdi, bularmu qip - qizil yalghan sözleshtin özlirini qachuridu dep oylighan idim؛ bu kütkinimmu bikar bolup chiqti. Jang chünshyenning “Bizmu iraq döliti teshkilatining tesirige uchriduq” déyishi we abdréqip damollamning “Xitayning diniy siyasiti dunya boyiche aldinqi qatarda” dégini xitayning siyasiy medeniyitide qilche özgirish bolmighanliqini körsetti, méni téximu ümidsizledürdi.

So'al: eger wekiller xelq teripidin saylan'ghan wekiller bolghan bolsa, bu yighinda bügün Uyghur weziyiti heqqide némiler otturigha qoyulghan bolatti.

Jawab: yoshurush mümkinsizki, xitaydiki eng chong mesililerdin biri parixorluq bolsa, yene birsi barghansiri ötkürlishiwatqan milletler'ara ziddiyet. Yéqinqi ikki yil ichide sherqi türkistanda 50 qétimdin artuq qanliq toqunush yüz berdi. Bügün bu yighinda aldi bilen bu yighinda bu weqeler néme üchün yüz berdi, ikki qétim achqan shinjang xizmet yighinimiz néme üchün kargha kelmidi, emdi qandaq qilishimiz kérek dégenni muzakire qilishi kérek idi, chünki bu, Uyghurlarningla emes, xitay xelqiningmu bixeterlikige, xitayning özining tili boyiche éytqanda döletning pütünlükige chétishliq mesile idi. Bu chong mesilila emes, neq mushu yighin échiliwatqan mezgilde gu'angjuda yüz bergen chanash weqesi ta bügün'giche tepsiliy ashkarilanmidi. Weqeni sadir qilghanlar kimler? néme üchün bu weqe yüz berdi dégendek xitay xelqi bilishke tégishlik eng eqelliy melumatlarmu bügün'giche sir tutuliwatidu. Néme üchün sir tutilidu, chünki weqelerning yüz bérishide xitay hökümitining bash tartip bolmaydighan mes'uliyiti bar shunga yoshuridu. Men xitay hökümitini sherqi türkistan weziyitini yoshurush we burmilashtek bu kona tedbiridin waz kéchishke chaqirimen. Erkin axbarat, erkin muzakire, yeni ashkara bolush we nazaretni qobul qilish sherqi türkistan mesilisini hel qilishning bashlan'ghuch qedimi dep bilimen. Men shundaqla erkin axbaratni shunga xitay hökümiti özi duch kéliwatqan krizisni bir terep qilishtimu, xitay we Uyghur xelqining bixeterlikini qoghdash üchünmu paydiliq ikenliki xitay hökümitining semige yene bir qétim sélip ötimen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.