Үрүмчидә 35 миң уйғурға бир адвокат тоғра келиду

Үрүмчи вәқәсидин буян хитай сотлири һәр ай, һәтта һәр һәптә дегидәк зинданлардин онлиған уйғур мәһбусларни худди қотандин қойни сөрәп чиққандәк елип чиқип өлүмгә вә түрлүк еғир қамақ җазалириға һөкүм қилмақта.
Обзорчимиз пәрһат муһәммиди
2010.01.27

Буниңдин, гүзәл үрүмчи шәһириниң нөвәттә бир өлүм шәһиригә айлинип қалғанлиқини, хитай һакимийити алдида уйғурниң җени вә қениниң һечбир қиммити йоқлуқини көривелиш тәс әмәс !

Демократийә вә кишилик һоқоқ пүтүн инсанийәт дунясиниң ортақ қиммәт қаришиға айлиниватқан бүгүнки күндә җәрян қиливатқан бу хил трагидийә һәқиқәтән кишини чоңқур әпсусландуриду !

Нөвәттә шәрқий түркистандики түрмиләрдә йәнә 10 миңлиған уйғур мәһбус өлүмни күтүп ятмақта.

Мәсилән, аптоном районлуқ тәптиш мәһкимисиниң баш тәптиши қасим мамут, аптоном районлуқ 11 - нөвәтлик хәлқ қурултийи 3 - омуми йиғинида бәргән хизмәт доклатида, 2009 - йили пүтүн шәрқий түркистан бойичә һәр дәриҗилик тәптиш мәһкимилири тәрипидин рәсмий қолға елинғанларниң омуми саниниң 18 миң 527 нәпәргә йәткәнликини, 22 миң 677 нәпәр киши үстидин сотға әрзнамә сунулғанлиқини баян қилған иди.

Йиғинда, аптоном районлуқ йоқири сот мәһкимисиниң башлиқи рози исмайилму хизмәт доклати берип, 2009 - йили бир йил ичидә һәр дәриҗилик сот мәһкимилириниң җәми 302 миң 356 дилони қобул қилип, буниң ичидә 270 миң 592 дилони сотлап аяқлаштурғанлиқини баян қилған.

Кишини чөчүтидиған бу рәқәмләр, өткән бир йилда шәрқий түркистанниң сиясий вәзийитиниң нәқәдәр җиддий өткәнликини ениқ көрситип турмақта.

Хитайниң қанун тәртипи бойичә, үрүмчи оттура сот мәһкимиси тәрипидин өлүм яки қамақ җазасиға һөкүм қилинған мәһкумларниң алди билән аптоном районлуқ юқири сот мәһкимисигә етизар билдүрүш һоқуқи бар, әгәр бу соттиму әрзи рәт қилинса, йәнә хитай алий сотиға етираз қилиш һоқуқи бар.

Адәттә үрүмчи шәһәрлик оттура сот мәһкимиси тәрипидин өлүмгә һөкүм қилинған мәһбусниң дилоси аввал аптоном районлуқ йоқири сот мәһкимисигә йоллиниду, бу йәрдә тәкшүрүлүп тәстиқланғандин кейин, хитай алий сот мәһкимисигә йоллиниду, алий соттин тәстиқ кәлгәндин кейинла андин һөкүм иҗра қилиниду.

Нормалда бу рәсмийәтләрни биҗирип болғичә әң аз бир йил өтиду.

Әпсуски, һазир үрүмчидә өлүм җазасиға һөкүм қилинип етип өлтүрүлүватқан уйғурларниң бәзиси әң көп болғанда 6 ай бурун, йәни, өткән йили 7 - айниң 5 - күни, бәзилири болса пәқәтла кейинки бир - икки ай бурун, һәтта бәзилири бир - икки һәптә бурун қолға елинғанлар.

Ундақта, хитай түрмилиридә җаза күтүп йетиватқан нәччә 10 миңлиған уйғур мәһбусниң сотта өзини ақлаш, мудапиә қилиш вә адвокат тутуш һоқоқиға капаләтлик қилиндиму ?

Бу мәсилигә җаваб бериш үчүн алди билән шәрқи түркистандики адвокатларниң вәзийитигә қисқичә бир көз йүгритип чиқайли:

Шинхуа ахбарат агентлиқи тәрипидин 2009 - йили 12 - айниң 6 - күни елан қилинған бир мақалидә көрситилишичә, нөвәттә пүтүн хитайдики адвокатларниң омуми сани 150 миңдин көпрәк болуп, оттура һесаб билән һәр 9000 хитай пуқрасиға бир адвокат тоғра келиду.

Ғәрб әллиридә болса һәр 300 кишигә бирдин адвокат тоғра келиду.

Ундақта шәрқи түркистандичу ?

Шинхуа ахбарат агентлиқиниң хәвиридә көрситилишичә, шәрқи түркистандики адвокатларниң омуми сани 2184 нәпәр болуп, буниң ичидә азсанлиқ милләт адвукатлириниң омуми сани 380 нәпәр вә пүтүн адвокатларниң омуми саниниң пәқәтла 17 пирсәнтини тәшкил қилиду.

Хитай мәтбуатлирида көрситилишичә, нөвәттә шәрқи түркистандики азсанлиқ милләтләрниң омуми сани 12 милйон 944 миң 800 нәпәр болуп, шәрқи түркистанниң омуми нопусиниң 60.7 Пирсәнтини тәшкил қилиду.

Әгәр биз шәрқи түркистанда мәвҗут 380 нәпәр азсанлиқ милләт адвокатини, азсанлиқ милләттин болған 12 милйон 944 миң 800 нәпәр кишигә чачсақ, тәхминән һәр 35 миң кишигә бирдин адвокат тоғра келиду. Бу, хитайниң оттуричә сәвийисидинму 4 -5 һәссә төвән туриду.

Шәрқи түркистандики азсанлиқ милләт адвукатлириниң асаси вәзиписи болса иқтисади вә җинайи ишлар җинайәтчилириниң адвокатлиқини қилиш болуп, мәмури җәһәттә пүтүнләй қанун тармақлириниң назарити вә башқуруши астида ишләйду.

Униң үстигә шәрқи түркистанда адвокатларниң сиясий җинайәтчиләргә адвокатлиқ қилиши вә уларни ақлиши тамамән чәкләнгән болуп, уйғурлар үстидин елип бериливатқан сотларниң мутләқ көп қисми йепиқ сот шәклидә мәхпий елип берилмақта, сот җәрянида уйғур мәһбусларниң өзини ақлаш уяқта турсун, һәтта бир еғиз гәп қилишиму қаттиқ чәкләнгән болуп, тәптиш мәһкимилириниң улар үстидин тоқуп чиққан әйибнамиси вә тәлипи қандақ болса, сотларму шуниңға асасән һөкүм чиқириду.

Мәсилән, 5 - ийол үрүмчи вәқәси йүз берип бир һәптидин кейин, бейҗиң шәһәрлик һөкүмәт уқтуруш чиқирип, адвокатларниң үрүмчи вәқәсигә қатнашқан уйғурларға адвокатлиқ қилиши вә уларни ақлишини чәклигән иди. Йәнә охшаш мәзгилдә, шәрқи түркистандики қанун тармақлириму алаһидә буйруқ чүшүрүп, бу райондики адвокатларниң үрүмчи вәқәси гумандарлириға адвокатлиқ қилишини чәклиди.

Демәк буниңдин, уйғурларниң пәқәт сияси вә иқтисади җәһәтләрдила әмәс, қануни җәһәттиму һечбир һәқ - һоқуқиниң йоқлуқи, нөвәттә үрүмчи вәқәси мунасивити билән җазалиниватқан уйғурларниң қануни тәртип бойичә әмәс, бәлки сиясий буйруқ вә қарарлар билән җазаға тартиливатқанлиқи очуқ көрүнүп турмақта.     

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.