Шәрқий түркистан нефит ишләпчиқирилишниң 100 йиллиқи мунасивити билән

Бу йил болса, шәрқий түркистанда нефит ишләпчиқирилғанлиқиниң 100 - йили болуп, тунҗи нефит қудуқи 1909 - йили майтағда ечилип рәсмий ишләпчиқиришқа кириштүрүлгән иди.
Обзорчимиз пәрһат муһәммиди
2009-04-27
Share
Tarim-nefitligi-305 Уйғур дияри тарим вадисидики ишләпчиқириш үстидики нефитлик.
AFP Photo

" Хитай хәвәр агентлиқи " ниң 4 - айниң 22 - күни үрүмчидин бәргән хәвиридә көрситилишичә, 1909 - йилидин һазирға қәдәр шәрқий түркистанда ишләпчиқирилған омумий нефит миқдари 402 милйон тонниға йетип, бу җай хитай бойичә әң зор нефит ишләпчиқириш райониға айланған.

Нөвәттә қилғили иши вә териғили йири йоқ нәччә йүз миңлиған уйғур қиз - йигити хитайниң ички өлкилиридики хитай хоҗайинларниң қолида худди оттура әсирдики қуллардәк, интайин начар муһит астида яллинип ишләшкә мәҗбур болмақта.
Бир қанчә күндин буян хитай мәтбуатлири бу 100 йиллиқ " шанлиқ тарих " һәққидә кәң көләмдә тәшвиқат елип бармақта.

Әмәлийәттә, хитайниң бу аталмиш " шанлиқ " тарихи болса, уйғурлар үчүн зулмәтлик бир тарих иди. Чүнки 100 йилдин буян бу тупрақтин сөмүрүп чиқирилған 402 милйон тонна нефит болса маһийәттә уйғур хәлқиниң қени иди.

Һәммигә мәлум болғинидәк, бир дөләт яки районниң тәбиий байлиқлири, шу дөләт яки районда яшаватқан хәлқләрниң әң зор ғәзиниси вә мадди байлиқидин ибарәт.
Тәбиий байлиқи, болупму нефит, газ қатарлиқ ениргийә мәнбәлири мол болған әлләрниң хәлқлири бүгүн бәхт - саадәт вә баяшатлиқ ичидә параван яшап кәлмәктә. Бу әлләрниң дунядики иқтисади тәсирила әмәс, һәтта сияси нопозиму өзлүксиз ешип бармақта.

Чүнки нефит, газ, көмүр қатарлиқ ениргийә байлиқлири, дуня иқтисадиниң вә санаитиниң җан томури болупла қалмастин, бәлки дуняниң сияси йөлүнүшини бәлгиләйдиған моһим мадди амилларниң биригә айлинип қалди.

Әмма бүгүн дуняда, өз дөлитиниң вә өз туприқиниң тәбиий байлиқлири өз хәлқиғә бәхт - саадәт әмәс, бәлки бәхтсизлик вә балайи - апәт елип киливатқан, дәвирниң чақи алдиға әмәс, бәлки кәйнигә қарап чөргиләватқан бирла җай бар, у болсиму шәрқий түркистан районидин ибарәт !

Чүнки бу районда тәбиий байлиқларниң, болупму нефит, газ, көмүр қатарлиқ ениргийә мәнбәлириниң запас вә ишләпчиқириш миқдари ашқансири, хитай көчмәнлириниң бу районға еқип кириш сүрити шунчә тизлишип бармақта.

Нефит вә газ қудуқлириниң сани көпәйгәнсири, уйғурлар арисидики ишсизлиқ, намратлиқ шунчә ешип бармақта, дуняда нефит - газниң баһаси ашқансири, хитай санаитиниң шәрқий түркистанниң тәбиий байлиқлириға болған еһтияҗи вә беқиндилиқи күчәйгәнсири, уйғурларниң сияси, иқтисади, мәмури орни шунчә төвәнләп, хитай һакимийитиниң йәрликләргә қаратқан ассимилиятсийә қилип йоқитиш қәдими шунчә тизлишип бармақта.

Хитай мәтбуатлири болса, коммунистик партийә һакимийәт бешиға чиққан 1949 - йилидин буян, шәрқий түркистанниң нефит - газ ишләпчиқиришиниң раса " бәрикәт " тапқанлиқини, бу районниң, хитай дөлитиниң иқтисадиға вә хитай хәлқиниң гүлләп - яшнишиға қошуватқан төһписиниң йилдин - йилға ешип бириватқанлиқини тәшвиқ - тәрғип қилип кәлмәктә.

Мәсилән, 1909 - йилидин, 1949 - йилиғичә болған 40 йил ичидә, шәрқий түркистанда ишләпчиқирилған нефит омумий миқдари аран 20 миң тоннидин көпрәк болған болса, хитай коммунистлири шәрқий түркистанни ишғал қилип 3 йилдин кейинла, йәни, 1952 - йилиға кәлгәндә йиллиқ нефит ишләпчиқириш миқдари 50 миң тоннидин ешип, алдинқи 40 йилда ишләпчиқирилған омумий нефит миқдаридинму бир һәссидин көпрәк ешип кәткән.

2008 - Йилиға кәлгәнда болса, шәрқий түркистандики йиллиқ нефит ишләпчиқириш миқдари 27 милйон тоннидин көпрәккә, тәбиий газ ишләпчиқириш миқдари болса 23 милярд 600 милйон купметирға йетип, нефит - газ ишләпчиқириши җәһәттә хитай бойичә биринчи орунға өткән.

Шәрқий түркистанниң сайисида, хитай һазир дунядики тәбиий газ ишләпчиқириш чоң дөлити болуп, дуня бойичә 11 - орунда туриду.

Хитай пилани болса, 2015 - йилиға барғанда шәрқий түркистанниң йиллиқ нефит ишләпчиқириш миқдарини 35 милйон тонниға, тәбиий газ ишләпчиқириш миқдарини 160 милярд купметирға йәткүзүштин ибарәт.

Нөвәттә хитай һакимийитиниң уйғурларниң өз земининиң тәбиий байлиқлирини ечиш вә униңдин нәп елиш һоқоқидин тамамән мәһрум қалдуруп, пүтүнләй мустәмликичилик түсини алған ачкөзләрчә сөмүрүш вә талан - тараҗ қилиш сияситини йүргүзүп киливатқанлиқи болса, вәтән ичи вә сиртидики уйғурларниң күчлүк наразилиқини қозғаватқан мәсилиләрниң биридин ибарәт.
 
Һазирға қәдәр хитай һөкүмити шәрқий түркистандин елип китиватқан нефит, газ, көмүр қатарлиқ ениргийә байлиқлиридин йәрлик хәлққә қанчилик пай айриғанлиқиға даир һечбир санлиқ мәлумат елан қилип баққини йоқ, чәтәлләрдики бәзи уйғур тәтқиқатчилири болса, хитай һөкүмитиниң бу җәһәттә йәрликкә айриған пайдисиниң 5 пирсәнткиму йәтмәйдиғанлиқини илгири сүрүшмәктә.

Бүгүн хитайниң рәсмий статистикилирида уйғурларниң омумий нопуси, пүтүн хитайниң омумий нопусиниң аранла 4 - 5 пирсәнтини тәшкил қилиду, әмма, әнә шу 4 - 5 пирсәнтни тәшкил қилидиған уйғурларға аит тәбиий байлиқлар болса, бир милярдтин артуқ хитайниң һаят мәнбийигә айлинип қалди.

Мәсилән, нөвәттә шәрқий түркистанда байқалған кан мәһсулатлириниң түри 138 хил болуп, пүтүн хитай бойичә байқалған кан мәһсулатлири түриниң 80.7 Пирсәнтини тәшкил қилиду.

Шәрқий түркистанниң нөвәттики нефит запас миқдари, пүтүн хитай бойичә байқалған нефит запас миқдариниң 30 пирсәнтини, тәбиий газ запас миқдари 34 пирсәнтни, көмүр запас миқдари болса пүтүн хитай бойичә байқалған көмүр запас миқдариниң 40 пирсәнтидин көпрәкини тәшкил қилиду.

Навада хитай һөкүмити өзи елан қилған " миллий территорийилик аптономийә қануни " ниң 62 - маддисида көрситилгән, " дөләт, миллий территорийилик аптоном җайларда байлиқ мәнбәлирини ечиш вә қурулуш елип бериш җәрянида, алди билән миллий территорийилик аптоном җайларниң мәнпәәтигә етибар бериши, миллий аптоном җайларниң иқтисадиға пайдилиқ орунлаштурушларни елип бериши, шу җайдики аз санлиқ милләтләрниң ишләпчиқириш вә турмушиға көңүл бөлүши лазим " дегән принсипиға азирақ болсиму әмәл қилған болса иди, у һалда уйғур хәлқи бүгүнкидәк ечинишлиқ вәзийәткә чүшүп қалмиған вә өз туприқиниң тәбиий байлиқлиридин нәпрәт қилидиған дәриҗигә берип йәтмигән болатти.

Һазир қарайдиған болсақ, хитай һөкүмити тәрипидин, " әң намрат вилайәтләр " дәп аталғанлириниң һәммиси, уйғурлар зич олтурақлашқан җәнобий районлардики вилайәтләрдин ибарәт, нөвәттә уйғур деһқанлириниң йиллиқ оттуричә кирими, пүтүн хитайниң оттуричә кирим сәвийәсидинму бир һәссә төвән турмақта. Уйғурлар арисидики ишсизлиқ нисбитиму пүтүн хитайдики милләтләр ичидә алдинқи орунда туруп кәлмәктә.

Нөвәттә қилғили иши вә териғили йири йоқ нәччә йүз миңлиған уйғур қиз - йигити хитайниң ички өлкилиридики хитай хоҗайинларниң қолида худди оттура әсирдики қуллардәк, интайин начар муһит астида яллинип ишләшкә мәҗбур болмақта.

Мана булар, шәрқий түркистанниң нефит ишләпчиқиришиниң аталмиш "шанлиқ 100 йили" ниң нәтиҗиси!


Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт