Xitayning aptonomiye chüshenchisi we milliy toqunushlarni hel qilish mentiqisi

4 - Ayning 29 - künidin 30 - künigiche bélgiyining paytexti bryussélda chaqirilghan Uyghur mesilisi boyiche xelq'araliq ilmiy muhakime yighinida, yawropa parlaménti ezaliri, xelq'araliq kishilik hoquq teshkilatlirining mes'ulliri, Uyghur mesilisini tetqiq qiliwatqan chet'ellik mutexessisler we rabiye xanim bashchiliqidiki Uyghur wekilliri teripidin eng köp tekitlen'gen hem talash - tartish qilin'ghan mesililerning biri bolsa, kommunist xitay hakimiyitining "aptonomiye" dégen bu uqumgha bolghan yüzeki we exmiqane qarishi, shundaqla xitayning sherqiy türkistan we tibetnimu öz ichige alghan aptonomiyilik jaylarda ijra qiliwatqan atalmish "aptonomiye" siyasitining mahiyitidin ibaret idi.
Obzorchimiz perhat muhemmidi
2010-05-05
Élxet
Pikir
Share
Print

Yawropa parlaménti ezaliri bilen chet'ellik mutexessisler birdek halda, gherb démokratik elliri bilen xitay hakimiyiti otturisida, "aptonomiye " dégen uqumgha bolghan chüshenche heqqide intayin zor perq we zitliqning mewjut ikenliki, " aptonomiye" dégen bu uqumning tüp menisining, Uyghurlargha oxshighan aptonomiyilik salahiyetke ige milletlerning ichki jehette tamamen musteqil halda özini özi idare qilish, mesilen, siyasiy, iqtisadiy, qanuniy, memuriy we medeniy - ma'arip qatarliq jehetlerde öz millitining tüp menpe'etlirige mas kélidighan siyasetlerni békitish hem ijra qilish hoquqigha ige bolushi lazimliqini otturigha qoydi.

Ular yene, xitay hakimiyitining héchqachan Uyghurlarning aptonomiyilik heq - hoquqlirigha hörmet qilmighanliqi, merkizi hökümet teripidin békitilgen mustemlikichilik siyasitining Uyghurlargha zorlap téngilghanliqi, xitay hakimiyitining bu xil bésim siyasitining, sherqiy türkistanda milliy ixtilap we toqunushlarning küchiyip kétishige seweb boluwatqanliqi, shunga xitay hakimiyitining " aptonomiye " dégen mezkur uqumgha bolghan ilgiriki xata hem yüzeki chüshenchisini özgertip, Uyghurlarning aptonomiyilik heq - hoquqlirigha heqiqi yosunda hörmet qilishi lazimliqini alahide tekitlep ötüshti.

Bu qétimqi yighinning yene bir muhim kün tertiplirining biri shuki, meyli yawropa parlamént ezaliri, xelq'araliq kishilik hoquq teshkilatliri we yaki chet'ellik mutexessisler bolsun, ularning hemmisi birdek halda xitay hakimiyitini Uyghurlarning milliy heq - hoquqlirigha hem milliy teleplirige hörmet qilghan asasta, Uyghurlarning heqiqi wekilliri bilen söhbet ötküzüshke we sherqiy türkistandiki milliy toqunush hem naraziliq heriketlirini qattiq basturush siyasiti arqiliq emes, belki di'alog hem muresse arqiliq hel qilishqa dalalet qildi.

Uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanim yawropa parlaméntida sözligen nutqida we parlamént zalida ötküzülgen axbarat élan qilish yighinida qilghan sözide, özining rehberlikidiki Uyghur milliy herikitining,chet'ellerdiki pütkül pa'aliyetliride b d t insan heqliri omumiy bayannamisi we b d t ning siyasiy, ijtima'iy-iqtisadiy, dini we medeniyet heqlirini öz ichige alghan pütün ehdinamilirining rohigha toluq hörmet qilip, démokratik prinsiplargha tayan'ghan halda sherqiy türkistan xelqining insan hoquqlirini qoghdash, ularning erkinliki we öz teqdirini özi belgilesh hoquqini qolgha keltürüsh yolida jiddi xizmet qilip kelgenlikini hem bu nishandin esla waz kechmeydighanliqini alahide tekitlep ötti.

U yene, sherqiy türkistan rayonida milliy toqunushlarning üzlüksiz küchiyip bériwatqanliqi özini we uning rehberlikidiki Uyghur milliy herikitini jiddiy endishige séliwatqanliqini, chet'elge chiqqan 5 yildin buyan özining we özi rehberlikidiki Uyghur milliy herikitining sherqiy türkistan mesilisini di'alog(söhbet) we tinchliq shekli bilen hel qilishni izchil türde tekitlep kelgenliki hem bu yolda zor pidakarliq körsetkenlikini eskertip ötti.

Heqiqetenmu, rabiye xanim we uning riyasetchilikidiki Uyghur milliy herikiti, héch bir zaman sherqiy türkistandiki milliy ixtilap we toqunushlardin medet kütken yaki uningdin siyasiy menpe'etke érishish ümidide bolghan emes, chünki milliy toqunushlar tarixtin buyan meyli Uyghurlarni asas qilghan sherqiy türkistan xelqi üchün bolsun yaki xitay döliti we yaki xitay milliti üchün bolsun, balayi - qaza hem apettin bashqa nerse élip kelgen emes.

Sherqiy türkistan rayonida Uyghurlarni asas qilghan yerlik xelq bilen xitay köchmenliri otturisidiki milliy ziddiyet, ixtilap we toqunushlarning üzlüksiz küchiyip bérishi, shundaqla Uyghurlarni asas qilghan yerlik xelqning xitay hakimiyitige bolghan naraziliq we qarshiliq körsitish heriketlirining yildin - yilgha éshishi, peqet xitay döliti bilen sherqiy türkistan rayonining amanliqi, muqimliqi hem bixeterliki üchünla emes, hetta pütün ottura asiyaning, shundaqla dunyaning bixeterliki we amanliqigha jiddiy xewp we tehdit shekillendürmekte.

Hazirgha qeder xitay hakimiyiti sherqiy türkistan rayonining muqimliqi we tinchliqini saqlash üchün ghayet zor bedel töligen we yerlik xelqqe qaratqan qattiq basturush hem qattiq zerbe bérish herikitini üzlüksiz kücheytip kelgen bolsimu, emma xitay hakimiyitining bu xil qattiq qol siyasiti ekis tesir bérip, mezkur rayonda milliy heriketlerning shiddet bilen éship bérishigha seweb bolmaqta.

Sherqiy türkistanning yéqinqi zaman tarixigha nezer salghinimizda, xitayning Uyghurlargha qaritilghan yuqiriqidek qattiq basturush we keng kölemde tutqun qilish heriketliri héchqachan ünüm bergini yoq, eksiche xitay hakimiyitining bu xil siyasiti sherqiy türkistanning siyasi weziyitini yenimu jiddiyleshtürüsh, milliy ixtilap we toqunushlarni yenimu kücheytish hem Uyghurlarning hakimiyetke bolghan naraziliq we qarshiliq heriketlirining téximu ulghuyushi qatarliqlargha seweb bolmaqta. Xitayning her qétimliq "qattiq zerbe bérish" herikitidin kéyin, Uyghurlar ichidimu qattiq tirkishish we qarshiliq körsitish dolquni qozghilip keldi we bu dolqun üzlüksiz jush urdi.

Emma, xitay hakimiyiti özlirige ichki - tashqi jehette meghlubiyettin bashqa nerse élip kelmigen bu xil gheyri insaniy siyasitidin waz kechkini yaki uningdin sawaq alghini yoq !

Démek, tarixiy ré'alliqqa qarighinimizda, eger sherqiy türkistan rayonida heqiqi tinchliqni emelge ashurimen deydiken, xitay hakimiyitining aldida birla yol bar, u bolsimu, Uyghurlargha qaritip kelgen bésim we zulum siyasitidin tel - töküs qolini üzüp, Uyghur xelqining milliy teleplirige hörmet qilghan asasta, kündin - kün'ge küchiyiwatqan milliy toqunush we naraziliq heriketlirini di'alog hem tinchliq arqiliq hel qilishtin ibaret !

Toluq bet