Uyghur mesilisi peqetla iqtisadi mesilimu?

Uyghur rayonida, Uyghurlarni asas qilghan yerlik xelqning xitay hakimiyitige bolghan naraziliq we qarshiliq körsitish heriketlirining shiddet bilen küchiyip bérishi, yene buninggha mas halda, Uyghurlar bilen xitay köchmenliri otturisidiki milliy ziddiyet, ixtilap we toqunushlarning yildin - yilgha éship bérishi, peqet xitay döliti bilen Uyghur rayonining amanliqi, muqimliqi we bixeterliki üchünla emes, hetta dunya bixeterliki we amanliqi üchünmu jiddiy xewp shekillendürmekte.
Obzorchimiz perhat muhemmidi
2010-06-03
Élxet
Pikir
Share
Print

Bügün Uyghur rayoni xuddi partlash aldida turghan bir bombigha aylinip qaldi, 2009 - yili yüz bergen 5 - iyul üchümchi weqesige oxshash zor tragédiyilik hadisilerning sherqiy türkistanning bashqa rayonliridimu, bolupmu Uyghurlar zich olturaqlashqan jenobiy rayonlarda her zaman yüz bérish éhtimali bar.

Shu bir emeliyetki, nöwette Uyghur rayonida hakimiyet bilen Uyghurlar otturisidiki, xitay köchmenliri bilen Uyghurlar otturisidiki öchmenlik we nepret tuyghuliri tarixta héch körülüp baqmighan derijide yuqiri pellige kötürüldi, bolupmu xitay köchmenliri bilen Uyghurlar otturisida misli körülmigen derijide ikki qutup shekillendi, ikki terep otturisida ornini toldurush mumkin bolmighan intayin éghir aqiwetlerni keltürüp chiqiridighan we dunya tinchliqigha jiddiy xewp shekillendüridighan qanliq toqunushlarning her zaman yüz bérish éhtimali intayin küchlük.

Epsuski, hazirgha qeder xitay hakimiyiti rayonida heqiqiy tinchliq we muqimliqni emelge ashurush üchün héchbir ijabiy we semimiy qedem bésip baqqini yoq, peqetla Uyghurlarni asas qilghan yerlik xelqning naraziliq heriketlirige qarita qanliq shekilde qattiq basturush siyasitini yürgüzüp keldi, xitay hakimiyitining Uyghurlargha qaritip kelgen bu xil qattiq qol siyasiti héchbir ünüm bergini yoq, eksiche bu rayonda milliy qarshiliq körsitish heriketlirining we milliy toqunushlarning shiddet bilen éship bérishigha biwaste sewebchi bolmaqta.

Ehwal shundaq iken, xitay hakimiyiti özlirige ichki - tashqi jehette meghlubiyettin bashqa nerse élip kelmigen we xitay dölitining xelq'araliq obrazigha éghir derijide selbiy tesir körsitip kéliwatqan qattiq basturush siyasitidin waz kechkini yoq.

Eger biz, 1949 - yilidin buyanqi, bolupmu Uyghur aptonom rayoni qurulghan 1955 - yilidin buyanqi omumi siyasiy weziyetke nezer salidighan bolsaq, Uyghur xelqining xitay hakimiyitige qarshi türlük shekildiki milliy heriketliri künsayin kücheyse kücheydiki, héchbir zaman peseygini yoq.

Bolupmu, xitay merkizi hökümiti teripidin 2000 - yili bashlitilghan "chong gherbiy shimalni échish istratégiyilik pilani" din kéyin, Uyghur rayonida Uyghurlarni asas qilghan yerlik xelqning xitay hakimiyitige we xitay köchmenlirige bolghan naraziliq we qarshiliq körsitish heriketliri shiddet bilen kücheydi, bu, xitay merkizi hökümitining milletler siyasiti we Uyghur élige qaratqan siyasitide jiddiy bir boshluq we xataliqning mewjut ikenlikini, shundaqla Uyghur xelqighe qarita yürgüzüwatqan siyasitini qaytidin omumyüzlük közdin köchürüp chiqishining zörürlükini éniq körsitip turmaqta.

2009 - Yili ürümchide yüz bergen 5 - iyul weqesidin buyan, merkizi xitay hökümiti Uyghur élining jiddiy weziyitini peseytish üchün bezi istratégiyilik orunlashturushlarni élip barmaqta, emma, merkizi xitay hökümiti sherqiy türkistan mesilisini noqul halda bir iqtisadi mesile dep qarimaqta we putun diqqet - étibarini bu nuqtigha merkezleshtürmekte.

Yene bir jehettin, 5 - iyul weqesidin buyan xitay merkizi hökümitining Uyghur élining iqtisadini tereqqi qildurush bilen bingtu'enni tereqqi qildurushni oxshash tekitlep kéliwatqanliqi, merkizi hökümetning Uyghur xelqighe bolghan semimiyetsizlikini ochuqla körsitip turmaqta. Chünki, bingtu'en, Uyghur élidiki putun milliy ixtilap we toqunushlarning bash menbiyi bolup, Uyghur xelqining siyasi, iqtisadi we memuri jehettiki tüp menpe'etlirige biwaste xewp sélip kéliwatqan bingtu'enning mewjutluqi, Uyghur xelqining eng küchlük naraziliqini qozghawatqan asasliq muhim amillarning biridin ibaret.

Elwettiki, iqtisadi jehettiki adaletsizlikmu Uyghur xelqining naraziliqini qozghawatqan amillarning biri, emma asasliq amil emes, sherqiy türkistanda kéyinki 20 yildin buyan yüz bergen zor siyasiy weqelerge nezer salghinimizda, bu hadisilerning hichbirining iqtisadi sewebtin kélip chiqmighanliqini körüp yételeymiz.

Mesilen, 1990 - yili yüz bergen barin qozghilingining meydan'gha kélishining eng asasliq seweblirining biri bolsa, xitay hakimiyitining 1988 - yilidin étibaren Uyghurlargha qaratqan pilanliq tughut siyasiti we pilanliq tughut siyasitini ijra qilish jeryanida qollan'ghan derijidin tashqiri qattiq qol siyasiti idi.

1997 - Yili yüz bergen 5 - féwral ghulja weqesi bolsa, xitay hakimiyitining Uyghurlargha qaratqan derijidin tashqiri diniy bésim siyasiti sewebidin kélip chiqqan idi.

2009 - Yilidiki ürümchi 5 - iyul weqesi bolsa, xitaylarning Uyghurlargha qaratqan irqiy kemsitishi we irqiy hujumi tüpeylidin kélip chiqqan idi.

Démek, xitay merkizi hökümiti yuqiriqi tarixiy ri'alliqlarni nezerdin saqit qiliwetmesliki, Uyghurlar mesilisini yüzeki halda peqetla "ash - tamaq" dawasi dep qarimasliqi lazim.

Uyghur mesilisi hergizmu noqul haldiki iqtisadi mesile emes, belki milliy heq - telep mesilisidin ibaret, Uyghurlarni eng küchlük endishige séliwatqan we ularning eng qattiq naraziliqini qozghawatqan mesile bolsa, ularning milliy we diniy mewjutluqining tarixta misli körülmigen derijide jiddiy yoqilip kétish xewpige duch kéliwatqanliqidin ibaret.

Eger, xitay merkizi hökümiti rastinla heqiqiy muqimliq we tinchliqni emelge ashurimen deydiken, u halda, Uyghur xelqining milliy teleplirige estayidil qulaq sélishi, Uyghur xelqini jiddiy endishige séliwatqan assimiliyatsiye siyasitidin tel - töküs waz kéchishi lazim!

Toluq bet