Үрүмчидә ' берлин теми ' шәкилләнди

"5 - Июл үрүмчи қирғинчилиқи " дин буян, чәтәллик сиясий көзәткүчиләр вә уйғур сиясий паалийәтчилири, хитай һакимийитиниң шәрқий түркистандики 60 йиллиқ " тәрәққият " иниң вә 20 нәччә йилдин буян изчил түрдә тәшвиқ қилип кәлгән аталмиш "милләтләр иттипақи" сәпсәтисиниң бир кечидила ғайип болғанлиқини, үрүмчини асас қилған һәр қайси районларда, хитайлар билән уйғурлар оттурисида ашкара һалда дүшмәнлишиш вә тиркишиш вәзийитиниң шәкилләнгәнликини, мустәмликә қилғучи хитай миллити билән, мустәмликә қилинғучи уйғур миллити оттурисида тарихта мисли көрүлүп бақмиған дәриҗидә өчмәнлик вә нәпрәт туйғусиниң шәкилләнгәнликини, бу хил вәзийәтниң кәлгүсидә шәрқий түркистан районида техиму кәң көләмлик миллий тоқунушниң барлиққа келишигә сәвәбчи болидиғанлиқини тәкитләп келишмәктә.
Обзорчимиз пәрһат муһәммиди
2009.09.03

Чәтәл мәтбуатлириниң хәвиригә шундақла вәтәндин кәлгән бәзи инкасларға асасланғанда, 5 - июл үрүмчи қирғинчилиқидин кейин, үрүмчи шәһиридә рәсмий йосунда "берлин теми" шәкилләнгән болуп, хитай көчмәнлири билән уйғурлар бу тамниң икки тәрипигә айрилған, бу хил ашкара бөлүнүш вәзийити шәрқий түркистанниң пүтүн районлириға йийилишқа башлиған.

Һөрмәтлик оқурмәнләр, мушу пурсәттин пайдилинип сизләргә "берлин теми" һәққидә қисқичә изаһат берип өтмәкчимән:

1945 - Йили гитлер германийисиниң пайтәхти берлин шәһири, америка, әнгилийә, франсийидин тәркип тапқан иттипақдаш дөләтләр вә совет иттипақи қошунлири тәрипидин ишғал қилинғандин кейин, иттипақдаш дөләтләр билән совәйт иттипақи берлин шәһирини қап оттуридин иккигә бөлүвалди, иттипақдаш дөләтләр тәрипи болса капитализм вә демократийиниң символи, совет иттипақи тәрәп болса коммунизмниң символи иди.

1961 - Йили германийә, шәрқий германийә вә ғәрбии германийә дәп икки дөләткә айрилғандин кейин, шу йили 8 - айниң 13 - күни совет иттипақиниң ишғалидики шәрқий германийә һөкүмитиниң қарари билән, пайтәхт берлинни иккигә айрип туридиған берлин теми қурулушқа башланди.

Берлин теми әйни чағда ғәрб әллири тәрипидин, ' номус теми дәп аталди, чүнки бу там, бир дөләт хәлқини иккигә айриған, бир милләтни бир - биригә қариму - қарши болған икки хил идеологийигә айриған иди. Таки 1989 - йилиға қәдәр берлин теминиң икки тәрипидики хәлқ қарши тәрәпкә өтүшкә җүрәт қилалмиди, өтүшкә урунған миңлиған инсан берлин темини сақлаватқан совет иттипақи әскәрлири тәрипидин етип өлтүрүлди, 1989 - йили 11 - айниң 9 - күни берлин теминиң икки тәрипидики герман хәлқиниң ортақ арзуси бойичә берлин теми чеқип ташланди, аридин бир қанчә ай өтмәйла ғәрбий германийә билән шәрқий германийә бирләшти, берлин теминиң йиқилип, икки германийиниң бирлишиши, маһийәттә дунядики әң зор коммунизм лагири һесабланған совет иттипақиниң гумран болуши вә парчилиниши һесаблинатти.

Һазирға қәдәр ' берлин теми ' дегән бу уқум, милләтләр яки хәлқләр оттурисидики қутуплишиш, дүшмәнлишиш вә бөлүнүшни ипадиләйдиған символ характерлик уқум болуп кәлмәктә.

Әлвәттики, үрүмчидә шәкилләнгән берлин теминиң характери башқичәрәк. Тамниң бир тәрипидә мустәмликә қилғучи хитай миллити, йәнә бир тәрипидә мустәмликә қилинғучи уйғур миллити. Әйни чағда берлин теминиң һәр икки тәрипидә бир - биригә дүшмән икки һәрбий қошун бар болуп, америка башчилиқидики иттипақдаш дөләтләр әскәрлири берлин теминиң ғәрбий тәрипидикиләрни, совет иттипақи әскәрлири берлинниң шәрқий тәрипидикиләрни қоғдайтти, әмма үрүмчидә шәкилләнгән берлин теминиң қап оттурисида турувалған хитай армийисиниң вәзиписи болса уйғурлардин мудапиә көрүп, үрүмчидики хитай пуқралирини қоғдаштин ибарәт.

Хитайниң статистикилирида көрситилишичә, һазир үрүмчи нопусиниң 85 пирсәнтигә йеқинрақи хитай болуп, башқа милләтләрни чиқиривәткәндә үрүмчидә уйғурларниң игиләйдиған омуми нисбити аран 6 - 7 пирсәнт әтрапида, мушуниң өзила, үрүмчидики уйғурларниң нәқәдәр зор бир хейимхәтәр ичидә яшаватқанлиқини ениқ көрситип турмақта. Инкаслардин мәлум болушичә, үрүмчидики "берлин теми" болса, мәркуз шәһәрдики җәнобий қовуқ (нәнмиң) ни асас қилған болуп, 5 - июлдин етибарән үрүмчидики хитай көчмәнлири җәнобий қовуқниң бу тәрипигә, йәни, дөң көврүк райониға өтүшкә җүрәт қилалмайдиған, бу тәрәптики уйғурлар җәнобйи қовуқниң сиртиға өтәлмәйдиған трагидийилик вәзийәт шәкилләнгән.

5 - Июлдин буян үрүмчидики хитайлар топлишип олтурақлашқан районларда хитай көчмәнлири 20 - 30 дин бир гуруһ болуп, учриған уйғурларни уруп - думбалап һақарәтләйдиған әһваллар омумйүзлүк һадисигә айлинип қалған. Бәзи учурларда көрситилишичә, 5 - июл үрүмчи қирғинчилиқидин кейин, биңтуәндики хитайлар билән биргә йәнә, шәрқий түркистанниң һәр қайси районлирида турушлуқ хитай көчмәнлиридин тәркип тапқан ' хәлқ әскәрлири ' җиддий түрдә қоралландурулушқа башланған.
 
5 - Июл үрүмчи қирғинчилиқидин буян биңтуәндики қорал туталайдиған хитайларниң вә шәрқий түркистанниң һәр қайси районлиридики хитай көчмәнлиридин тәркип тапқан аталмиш ' хәлқ әскәрлири ' ниң ишләпчиқириштин айрилип, лагирларға бөлүнүп мәхсус һәрбий тәлип - тәрбийә елип бериватқанлиқи, уларниң мутләқ көп қисминиң уйғурлар зич олтурақлашқан җәнобий районларға йөткәлгәнлики мәлум болмақта.

Берлин теми пәқәт үрүмчи биләнла чәклинип қалғини йоқ, 5 - июлдин буян шәрқий түркистанниң башқа шәһәрлиридиму арқа - арқидин қәд көтүрүп чиқмақта.

Бу хил дүшмәнлишиш вә қутуплишиш хитай өлкилиригиму җиддий түрдә йейилмақта. 5 - Июл үрүмчи қирғинчилиқидин буян, хитай һакимийитиниң тәтүр тәшвиқати түпәйлидин, хитай өлкилиридики һәр қайси районларда уйғурларға қарши ашкара вә җиддий бир дүшмәнлик кәйпияти баш көтүрүп чиқишқа башлиған.

Чүнки 5 - июлдин буян хитай һөкүмити барлиқ ички тәшвиқатлирида, худди уйғурлар бигунаһ хитайларни рәһимсизләрчә қирғин қилғандәк бир мәнзирини яритишқа тиришип кәлмәктә, хитай мәтбуатлирида үрүмчи қирғинчилиқида өлтүрүлгән вә тутқун қилинған уйғурлар һәққидә һеч бир мәлумат йәр алмиған болуп, хитай һакимийитиниң бу хил ғәрәзлик тәшвиқати, хитайлар арисида уйғурларға болған нәпрәт вә дүшмәнлик туйғулириниң шиддәт билән күчийип китишигә бивастә сәвәбчи болмақта.

Мәсилән, йеқинда хитайниң шаңхәй шәһиридин кәлгән вә исмини ашкарилашни халимиған бир уйғурниң мәлум қилишичә, нөвәттә бу шәһәрдә түрлүк сәвәбләр билән келип ишләватқан уйғурларниң омуми сани 20 миңдин артуқ болуп, 5 - июл үрүмчи қирғинчилиқидин кейин, шанхәй шәһиридики хитайлар арисида, " бөлгүнчи вә зораван уйғурларни рәһим қилмай өлтүрүш керәк" дәйдиған садалар күчийишкә башлиған вә бу хил талаш - тартишлар шаңхәйдики асаслиқ интернет тор бәтлиридә кәң көләмдә йәр елишқа башлиған.

Буниң билән биргә йәнә, шаңхәй шәһиридики бәзи ширкәт вә завутлар өзлиридә ишләватқан уйғурларни сәвәбсиз һалда иштин чиқирип һәйдәшкә башлиған, шаңхәй шәһиридә сода қилип туруватқан уйғурларму сақчи идариси, сода - санаәт мәмури башқуруш идариси, баҗ идариси қатарлиқ органларниң шәһәрдин зорлуқ билән қоғлишиға, маллири сәвәбсиз һалда мусадирә қилишқа учриған.

Бәзи ғәйри рәсмий статистикиларда көрситилишичә, нөвәттә хитай өлкилиридә түрлүк сәвәбләр билән туруватқан уйғурларниң омуми сани тәхминән бир милйондин ашиду.

Уйғурлар өз вәтинидә турупму җиддий һаяти хәвпкә дуч киливатқан бүгүнки күндә, хитай өлкилиридики мусапир уйғурларниң һаятиға кимму кипиллик қилалисун?!

 
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.