Sherqiy türkistandiki asasiy xewp xitay köchmenliri

Xitay hakimiyiti bundin 10 nechche yil burun, "shinjanggha asasiy xewp milliy bölgünchilerdin we qanunsiz diniy heriketlerdin kilidu" dégen siyasiy shu'arni oydurup chiqip, bu shu'arni, sherqiy türkistanning muqimliqigha kapaletlik qilishning yétekchi idiyisi qilip kelgen idi.
Obzorchimiz perhat muhemmidi
2009.09.24

Emma, 5 - iyol ürümchi qirghinchiliqidin buyan meydan'gha kelgen bir qatar hadisiler shuni éniq körsettiki, sherqiy türkistanning muqimliqigha xewp yetküzüwatqanlar bashqa biri emes, del bu rayondiki xitay köchmenlirining özidin ibaret !

Hemmige melum bolghinidek, 5 - iyol ürümchi qirghinchiliqidin buyan xitay hakimiyiti ürümchining siyasi weziyitining muqimlashqanliqi heqqide dunyagha eng az 10 nechche qétim bayanat élan qildi, emma hazirgha qeder ürümchidiki jiddiy siyasi weziyet peseygini yoq, eksiche kündin - kün'ge küchiyip bix sürüp barmaqta. Xuddi chet'el metbu'atliriningmu xewer qilip kelginidek, 7 - iyuldin étibaren ürümchide weqe tughdurup jem'iyet amanliqigha jiddiy xewp yetküzüwatqanlar pütünley dégüdek xitay köchmenliri bolup, her küni minglighan xitay köchmini teshkillik we pilanliq halda ürümchidiki Uyghurlar zich olturaqlashqan rayonlargha telwilerche bösüp kirip weqe sadir qilmaqta.

Xitay hakimiyiti deslipide "peqetla zorawan Uyghurlarni qirip - chépip, tutup - solap yighishtursaqla jem'iyet amanliqi muqimlishidu"  dep chotni xata soqqan, ötken yili 3 - ayda tibetning lasa shehiride qollan'ghan qanliq basturush usulini ürümchigimu eynen köchürüp kelgen idi.

Emdilikte bolsa, kallisi chong xitaychiliq bilen éghir derijide zeherlinip, wujudi Uyghurlargha bolghan nepret we düshmenlik tuyghusi bilen tolup - tashqan xitay köchmenlirining her küni dégüdek kochilargha yighilip öktemlik qilishi we hetta " chentulargha yumshaq qolluq qilding " dep hakimiyetke mush kötürüp chiqishi, kommunist xitay hakimiyitini  " özem tapqan balagha, nege baray dewagha " deydighan külkilik bir weziyetke chüshürüp qoydi.

Chünki, sherqiy türkistan rayoni xitayning énirgiye we xam eshya jehettiki jan tomurigha aylinip qalghan bügünki künde, bu rayonning siyasi weziyitining muqimliqi xitay hakimiyiti üchün hayati qimmetke ige idi.

Mana emdilikte xitay hakimiyiti ürümchining weziyitini bésiqturush we bu arqiliq xitay dölitining istratégiyilik omumiy menpe'etige kapaletlik qilish üchün, yillardin buyan  3 xil küchler dep atalghan Uyghurlardin mudapi'e körüsh üchün özi bir qolluq terbiyilep chiqqan showinist xitay köchmenliri topigha qaritip yash aqquzush bombisi étishqa mejbur bolmaqta.

Lasadiki isyanlarning tiz arida bésiqturulushining eng asasliq seweblirining biri bolsa, tibetliklerning naraziliq heriketlirining bir milliy yaki irqiy toqunushqa aylanmighanliqi idi, chünki lasaning nopusining 80 pirsentidin köpreki tibetlik, yene shundaqla pütün tibet aptonom rayonining 90 pirsentidin köpreki tibetlikler bolup, keng kölemlik bir milliy toqunushning siyasi asasi ajiz idi.

Emma, ürümchining nopusining 85 pirsentidin köpreki xitay, pütün sherqiy türkistanning omumiy nopusining 40 pirsentige yéqinraqi xitay bolup, bir milliy rayon yaki milliy térritoriyilik aptonomiye ijra qiliniwatqan bir rayon'gha nisbeten xitay köchmenlirining nisbitining bu derijide yuqiri bolushi, mahiyette milliy yaki irqiy toqunushning biwaste menbiyi we sewebchisi hésablinatti.

Chünki, dunya nuqtineziridin alghandimu, aptonomiyilik jaylarning yerlik xelqi üchün éytqanda eng zor xewp - sirttin kelgen köchmenler bolup, bular, yerlik xelqning siyasi we iqtisadi menpe'etlirige biwaste halda dexil - terüz yetküzüp kelmekte.

Shunga, ürümchidiki naraziliq heriketlirining tiz sürette tereqqi qilip, Uyghurlar bilen xitay köchmenliri otturisidiki milliy we irqiy toqunushqa aylinip kitishining ejeplen'gidek yiri yoq!

Hazir qaraydighan bolsaq, xitay köchmenlirining öktemliki shu derijige bérip yetkenki, bir qanche kün burun ürümchide nechche ming xitay kochigha chiqip namayish qilip, aldinqi namayishlar jeryanida tutup kitilgen bir xitayni qoyup bérishni telep qilghan we namayish jeryanida xitay saqchilirigha tash - kisek yaghdurghan!

7 - Iyol küni qéri - chöri we tul - yitimlardin terkip tapqan bir qanche yüz Uyghur xanim - qiz kochigha chiqip namayish qilip, tutup kitilgen 10 minglighan perzentliri we erlirini qoyup bérishni telep qilghanda, bu bicharilerni qollirigha kaltek - pichaq, palta - keke kötürüshken yuqiriqi showinist xitay köchmenliri qorshiwilip, xitay saqchi - eskerlirining aldidila ularni chalma - kisek qilishqa tasla qalghan idi, bu heqtiki widi'o körünüshlirini pütün dunya xelqi téliwizorlardin dehshet tuyghusi ichide izdigen idi.

Eger xitay hakimiyiti sherqiy türkistanda xitay köchmenliri bilen Uyghurlargha qarita qanuni jehette ikki xil ölchem siyasitini qollanmighan bolsa idi, bügün ürümchidiki xitay köchmenliri Uyghurlargha turmaq, hetta öz hakimiyitigimu shilting atidighan derijide körenglep ketmigen bolatti.

Kéyinki 10 yildin buyan, xitay hakimiyiti sherqiy türkistanda pütün qanun tarmaqlirining asasi küchini atalmish " milliy bölgünchiler"  ge zerbe bérishkila qaritip, bu rayonda yashawatqan xitay köchmenlirini öz meylige qoyup bergini üchün, bügünki künlükte ularning xoriki éship, xalighanche zorluq - zombuluq qilidighan derijige bérip yetti.

Xitay hakimiyitining özining sanliq melumatlirini asas qilghandimu, bügün sherqiy türkistanda qatilliq, bulangchiliq, oghriliq, aldamchiliq, zeherlik chikimlik etkeschiliki, xiyanetchilik, parixorluq  dégendek asasliq jinayi ishlar dilolirining mutleq köp qismini xitay köchmenlirining keltürüp chiqiriwatqanliqini köriwilish tes emes!

Bingtüenlik milyonlighan xitay köchminining qanuniy jehettiki alahide imtiyazlirini dep olturushning hajiti yoq, bügünki künde yerlik qanun organlirining hetta bingtüenlik bir qatil üstidinmu tekshürüsh élip bérish hoquqi yoq!

Xitay hakimiyitining 1949 - yilidin buyan sherqiy türkistandiki xitay köchmenlirige qaritip kelgen siyasi, iqtisadi, qanuni, memuri jehetlerdiki alahide étibar bérish siyasetliri we chong xitaychiliq terghibati, bu rayondiki xitay köchmenliri arisida qanun - nizamlargha pisent qilmaydighan, Uyghurlarni xorlash we bozek qilishni özlirining milliy burchi dep qaraydighan keypiyatni shekillendürgen.

5 - Iyul ürüme'i qirghinchiliqidin buyan yüz bergen bir qatar hadisiler shuni éniq körsitip turuptiki, sherqiy türkistan'ghila emes, hetta xitayghimu asasiy xewp sherqiy türkistan'gha oxshighan milliy rayonlardiki xitay köchmenliridin kilidu.

Chet'ellerdiki xitay démokratlirimu yéqinqi mezgillerdin buyan xitay kommunistik hakimiyitining paytexti béyjingdin 5000 kilométir yiraqliqtiki ürümchide zawalliqqa yüz tutuwatqanliqini tekitlep kilishmekte. Eger xitay hakimiyiti rastinla ürümchining, jümlidin sherqiy türkistan rayonining nöwettiki jiddiy siyasi weziyitini peseytishni xalisa, xitay köchmenlirige qaratqan siyasitide jiddiy islahat élip bérishi, bu rayondiki xitay köchmenlirige qaritilghan alahide étibar bérish siyasetliridin derhal waz kichip, siyasi, iqtisadi, qanuni, memuri jehetlerde xitay köchmenliri bilen yerliklerge qarita oxshash siyasetni yolgha qoyushi lazim.

Xitay hakimiyiti 1949 - yilidin buyan sherqiy türkistan'gha keng kölemde xitay köchmini yötkesh siyasitini yolgha qoyup kelmekte, aptonomiyilik jaylardiki yerlik milletlerni öz tupriqida azsanliq orun'gha chüshürüp qoyidighan we ularning özini ‏özi idare qilishidin mehrum qalduridighan bu xil siyaset, xitay xelq jumhuriyiti asasiy qanunigha we  'milliy térritoriyilik aptonomiye qanuni' ning maddilirigha tüptin xilap bolup, xitay köchmenliri mesilisi Uyghurlarning eng küchlük naraziliqini qozghap kiliwatqan asasliq mesililerning biridin ibaret.

Shunga, xitay hakimiyiti sherqiy türkistan'gha pilansiz halda köchmen yötkesh siyasitidin waz kichishi, bu rayondiki xitay köchmenlirige qaritip kilwatqan mejburiy nopus tüzümini emeldin qaldurup, öz yurtigha qaytishni xalighan köchmenlerge qulayliq yaritip bérishi, Uyghurlarning iqtisadi menpe'etlirige biwaste xewp yetküzüwatqan bingtüenni derhal emeldin qaldurup, uning térritoriyisini yerlikke qoshiwitishi shundaqla bingtüenlik xitaylarni pilanliq we qedem basquchluq halda öz yurtlirigha qayturup kétishi lazim.

Mana bu, sherqiy türkistanning muqimliqi we amanliqigha kapaletlik qilishning aldinqi shertliri!

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.