Yardemmu yaki talan - taraj qilishmu?

Hazirghiche téxi qanning hidi ketmigen ürümchi shehirini xitay ölkiliridin ayiqi üzülmey kiliwatqan atalmish " shinjanggha yardem bérish ömekliri " qaplap ketti.
Obzorchimiz perhat muhemmidi
2010-04-23
Élxet
Pikir
Share
Print
Sürette, uyghur élidin ichkiri ölkilerge poyiz wagunliri bilen toshulup kétiliwatqan kumur bayliqi.
Sürette, uyghur élidin ichkiri ölkilerge poyiz wagunliri bilen toshulup kétiliwatqan kumur bayliqi.
AFP Photo

Bir qanche kündin buyan xitay hakimiyiti meyli béyjingda bolsun, meyli ürümchide bolsun, arqa - arqidin seperwerlik yighinliri chaqirip, goya yerlik xelqning turmush sewiyiside bir kéchidila " alemshumul tereqqiyat " larni barliqqa keltürüdighandek bir menzirini yaritishqa tirishmaqta.

Hazir merkizi hökümetning chaqiriqigha asasen xitayning 10 din artuq ölkisidiki köpligen hökümet organliri we karxanilar yenglirini shimaylap, atalmish "shinjanggha yardem bérish ulugh sepiri" ge atlinish aldida turmaqta. Emeliyette bolsa sherqiy türkistan xelqining héchbir zaman xitayning yardimige éhtiyaji chüshüp baqmidi, kimning kimge yardem qiliwatqanliqimu xelqi - alemge besh qoldek ayan.

Atalmish "yardem bérish" sho'arining bolsa, emeliyette yerlik xelqni sömürüsh, tebi'iy bayliqlirini talan - taraj qilish we ularni xitay köchmenliri qaynimi ichige gherq qilip assimiliyatsiye qilip yoqitish ikenlikimu jahan ehlige bilin'gen bir heqiqet !

Chünki, hazirmu xitay ölkiliridin " yardem bérish " dégen niqap bilen sherqiy türkistan'gha kélip meblegh sélip oqet qiliwatqan minglighan karxana bar, bolupmu atalmish " chong gherbiy shimalni échish istratégiyilik pilani " yolgha qoyulghan 2000 - yilidin buyan sherqiy türkistandiki xitay shirketlirining we xitay köchmenlirining sani hessilep ashti.

Eger, xitay hakimiyiti bir az insapliq bolup, " bularning pütün yer asti - yer üsti bayliqini bulap - talawatimiz, bularghimu azraq nep bérip qoyayli " dégen pozitsiyide bolghan bolsa, sherqiy türkistan xelqi bügünkidek échinishliq weziyetke chüshüp qalmighan bolatti.

Démek, atalmish "shinjanggha yardem bérish" sho'ari ning mahiyette xitay hakimiyitining yerlik xelqni talan - taraj we qaqti - soqti qilish, buning bedilige özining xitay köchmenlirini bordash üchün qollan'ghan wastisi ikenlikini körüwélish tes emes.

Xitay hakimiyitining izchil türde ögeylishige we cheklishige uchrap kelgen Uyghurlarning en'eniwiy milliy sana'iti bügün éghir böhran ichide jan talashmaqta, néfit, tebi'iy gaz, kömür, altun, qashtéshi dégendek tebi'iy bayliqlarni qézish we sétish hoquqi tamamen xitay shirketlirining monopolliqida.

Bügün qaraydighan bolsaq, sherqiy türkistanning tebi'iy bayliqlirining pütün xitayning iqtisadi jan tomurigha aylan'ghanliqini, xitayning bu rayon'gha bolghan béqindiliqining kündin - kün'ge éship bériwatqanliqini körüp yételeymiz.
Buninggha töwendiki bezi sanliq melumatlar arqiliq jawab bérish mumkin :

Mesilen, nöwette sherqiy türkistanda bayqalghan kan mehsulatlirining türi 138 xil bolup, pütün xitay boyiche bayqalghan kan mehsulatliri türining 80.7 Pirsentini teshkil qilidu.

Sherqiy türkistanning nöwettiki néfit zapas miqdari 20 milyard 860 milyon tonna bolup, xitay boyiche bayqalghan néfit zapas miqdarining 30 pirsentini teshkil qilidu.

2008 - Yilidin étibaren bu rayonda yilliq néfit ishlepchiqirish miqdari 27 milyon 223 ming 300 tonnigha yetti we sherqiy türkistan kéyinki 3 yildin buyan néfit ishlepchiqirishi jehette xitay boyiche birinchi orunda turup kelmekte.

Xitayning resmiy statistikilirida körsitilishiche, sherqiy türkistanda tunji néfitlik bayqilip hazirghiche bolghan 55 yil ichide, sherqiy türkistandin xitaygha 300 milyon tonnidin artuq néfit yötkep kétilgen.

Sherqiy türkistanning tebi'iy gaz zapas miqdari 1 tirilyon 300 milyard kupmétir bolup, pütün xitay boyiche bayqalghan tebi'iy gaz zapas miqdarining 34 pirsentini teshkil qilidu.

1990 - Yili sherqiy türkistanning yilliq tebi'iy gaz ishlepchiqirish miqdari 500 milyon 20 ming kupmétir idi, 2008 - yiligha kelgende 23 milyard 589 ming kupmétirgha yetti.

Nöwette sherqiy türkistan, xitayning shangxey, béyjing qatarliq 34 chong we ottura tiptiki sheherlerni tebi'iy gaz bilen teminleydu, xitay ölkiliride sherqiy türkistanning tebi'iy gazidin biwaste paydiliniwatqan xitay puqralirining sani 300 milyondin ashidu.

Sherqiy türkistanning kömür zapas miqdari 219 milyard tonna bolup, pütün xitay boyiche bayqalghan kömür zapas miqdarining 40 pirsentidin köprekini teshkil qilidu.

1990 - Yili sherqiy türkistanning yilliq kömür ishlepchiqirish miqdari 21 milyon tonna idi, 2008 - yiligha kelgende yilliq ishlepchiqirish miqdari 50 milyon 186 ming 400 tonnigha yetti.

Xitay hakimiyiti sherqiy türkistanda yuqiriqidek énérgiye xam'eshyalirini sömürüsh qedimige mas halda, altun, mis, tömür, qoghushun, uran, qeley qatarliq kan bayliqlirini échish qediminimu tézletmekte.

Peqet tebi'iy bayliqlarla emes, sherqiy türkistanning yéza igilik sahesimu xitay hakimiyitining sömürüsh we talan - taraj qilish nishanlirining biridin ibaret.

Ashliq ishlepchiqirishini élip éytsaq, nöwette sherqiy türkistanning yilliq ashliq ishlepchiqirish miqdari 8 milyon 950 ming tonna bolup, pütün xitay boyiche ashliqta öz - özini teminlep éshin'ghan birdin - bir rayondin ibaret, adette sherqiy türkistanda ishlepchiqirilghan ashliqning 60 pirsentidin köpreki xitaygha yötkep kétilidu.

Paxtini élip éytsaq, sherqiy türkistanning yilliq paxta ishlepchiqirish miqdari 2 milyon tonnidin köprek bolup, pütün xitay boyiche ishlepchiqirilghan paxta miqdarining 35 pirsentini teshkil qilidu.

Xitayning toqumichiliq sana'itimu yene sherqiy türkistanning paxtisigha béqinip qalghan.

Sherqiy türkistanning charwichiliq ishlepchiqirishini élip éytsaq, bu rayondiki charwa - mallarning omumi sani 60 milyon tuyaqtin köprek bolup, hetta tibettikidinmu bir hesse köp.

Bundaq misallarni sanap tügitish mumkin emes!

Démek, buningdin shu nuqtini éniq körüwélish mumkinki, Uyghur xelqining xitaygha héchbir jehettin éhtiyaji yoq, ularning yardimigimu muhtaj emes.

Peqetla xitay hakimiyiti sherqiy türkistan'gha qaratqan talan - taraj qilish we sömürüsh siyasitini toxtatsun, shuning özi Uyghurlargha qilin'ghan eng zor "yardem" din ibaret.

Toluq bet