Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати кеңийәләмду?

Америка авази радиосиниң тор бетидә 2011‏-йили 9‏-айниң 5‏-күни “русийә әза дөләтләрни кеңәйтиш тоғрисида тәклип бәрди. Бирақ, әза дөләтләр бир хуласигә келәлмиди” мавзулуқ хәвәр елан қилинди.
Обзорчимиз сидиқ һаҗи рози
2011.09.06

Хәвәрдә русийиниң бейҗиңда турушлуқ баш әлчисиниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза дөләтләрни кеңәйтиш тоғрисида тәклип бәргәнлики тилға елинди.

“шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати” русийә коммунизм империйиси ағдурулғандин кейин, хитай мустәмликичилириниң тәшәббуси вә пул чиқириши арқилиқ 1996‏-йили шаңхәйдә қурулған. Хитай мустәмликичилири пул чиқирип, хираҗәт сәрмайисини һөддигә елип қурулған бу тәшкилат кишиләргә, “варшава шәртнамиси”һәрбий тәшкилати шәрқи явропада йимирилип, “шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати” болуп оттура асияға йитип кәлгәндәк тәсир берәтти. Бу тәшкилат арқилиқ хитай мустәмликичилири уйғуристанда, оттура асияда уйғур милләтчилиригә, уйғур миллий азадлиқ һәрикитигә, оттура асиядики қошна әлләрниң қоли арқилиқ зәрбә бәрмәкчи болған иди. Мәсилән, өзбекистанда уйғурларниң сиясий паалийәт елип бериши бу яқта турсун, һәтта уйғурларниң мәдәнийәт паалийәтлириму чәкләшкә учриди. Таҗикистан йеқинда түркийә паспорти қолида туруп уйғур тиҗарәтчи болғанлиқи үчүнла бир нәччә уйғур оңайла уйғур сиясий паалийәтчи атилип хитайға өткүзүп берилди. Қирғизистан уйғурларға бир аз әркин муһит яритип бәргән болсиму, қолға чүшкән уйғурларни мустәмликичи хитайларға өткүзүп бериш җәһәттә қазақистандин кейинрәк өчирәткә турди. Қазақистан йеқинғичә қолға чүшкән уйғурларни хитайға өткүзүп бәргәндин кейин, хитайниң һәмкарлиқ тәшкилати арқилиқ бесим ишлитишигә бойсунуп, чәтәлләрдә ечилған уйғур тиллиқ тор бәтлирини тақаш җәһәттә актип рол алди.

Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң ичидики русийә һазирғичә һәрнемә болса уйғурлар мәсилисидә хитайға ян басқан һалда бир аз мөтидил позитсийә тутуп кәлди.

Аввалқи хәвәрләрдә иран, һиндистан, пакистан қатарлиқ дөләтләр шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза болуп кириш яки көзәткүчи болуп киришкә қизиққан болсиму, бирақ җуңго тәрәпниң кәскин рәт қилишиға учриғанлиқтин, һиндистан, түркийә қатарлиқ дөләтләрниң көзәткүчи болуп қатнишиш тәләплири рәт қилинди яки кейин муһакимә қилишқа қалдурулди.

Юқириқи хәвәрдә русийә һиндистанниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға қатнишишини һимайә қилатти, дейилди. Шундақ икән бу чоқум йүз беридиған иштур. 1870‏-Йилларда әнглийә вә чар русийә, түркийиниң һәр қандақ йол билән оттура асияға йитип келишини чәкләп, әнглийә билән чар русийә шәртнамә имзалаш арқилиқ оттура асия ички қуруқлуқи вә парс қолтуқи районлирини тәсир даирисигә бөлүвелишқан иди.

Әмдиликтә русийә, түркийиниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға қатнишишини қолламду, қоллимамду? бу тоғрида техи бир гәп йоқ. Әмма шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға мәйли көзәткүчи сүпитидә болсун, мәйли әза дөләт болуп қатнашсун, түркийә билән һиндистан қатнишидиғанла болса, хитайниң бу тәшкилатниң ички қисмидики роли аҗизлайду. Хитайниң бинормал тәләплириму муқәррәр чәклимигә учрайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.