Уйғур миллитиниң тәқдири һәргиз хитай һөкүмранлириниң ойлиғинидәк болмайду

Тәңритағ тор бети 8‏-айниң 16-күни “ақсу шәһириниң қош тил билән тәрбийиләш мәркизигә ул селинди” мавзулуқ шинҗаң гезитидә елан қилинған мақалини көчүрүп басти.
Обзорчимиз сидиқ һаҗи рози
2011.09.20

Мақалидә ақсу шәһиридики 80 милйон йүән мәбләғ селинидиған қош тил тәрбийиләш мәркизигә йеқинда ул селинди дәп көрсәтти.

Мухбирниң уқушичә, ақсу шәһәрлик сиясий кеңәшниң әзаси айҗамал өмәр бултур шәһәрлик сиясий кеңәш йиғинида қош тил тәрбийиләш мәркизи қуруш тоғрисида тәклипни сунуп, шәһәр аһалилири, аз санлиқ милләт оқутқучилирини қош тилда тәрбийиләш тәклипини бәргән. Демәк бүгүн тәңритағ тори тарқатқан хәвәрниң роһидин қариғанда, қош тил билән тәрбийиләш мәркизиниң қурулушиға ул селинди дегән сөз.

Хитай мустәмликичилири җәриманигә тайинип пиланлиқ туғут сияситини йолға қойғандәк, йезиларда һәмкарлишип давалиниш сияситини мәҗбурий йолға қоюп, деһқанлардин пул йиғип, хитай көчмәнлирини давалиғандәк, әмдиликтә ақсу шәһиридә қурулидиған қош тил мәркизигә сәрп қилидиған 80 милйон мәбләғ қәйәрдин кәлгән мәбләғ? “шинҗаң гезити” мақалисидә, пулниң келиш мәнбии тоғрисида бир немә демидиғу? шүбһисизки, бу пул ақсу шәһәр аһалилиридин, бәлки пүткүл ақсу вилайитидин, уйғур хәлқидин йиғип елиниду.

Уйғурлар хитай тили өгинәмду? хитай тили дөләт тили болуп қапту. Шуңа уйғурлар өгинишкә мәҗбурлиниватиду. Хитай тилиға бир мәдәнийәт һадисиси бойичә муамилә қилғанда,хитайниң сабиқ мәдәнийәт министирлиқиниң министири язғучи ваң миң 80‏-йилларда хитай тили тоғрисида тохтилип, “әдәбият нәзәрийиси гезити”дә елан қилған мақалисидә “хитай тилида иҗадийәт билән шуғулланғили болмайду, шуңа җуңгодин аләмшумул язғучи оттуриға чиқмайду,хитай тилида нахша иҗат қилғили вә нахша ейтқилиму болмайду” дәп көрсәткән.

Ипадиләш арқилиқ иститезмлиқ туйғу яратқили болмайдиған хитай тилида, ишинишкә бөлидики, муәййән пикирни испатлаш үчүн логикилиқ пикир қилғилиму болмайду. Хитай тилини өгәнгән кишиләргә сир әмәски, коммунистлар рәһбәрликидики хитайда һазирғичә кишиләргә тонушлуқ болған иҗтимаий пән саһәсидә марксизмлиқ 8 җүп пәлсәпиви категорийини шәрһләп бәргән әй сичидин башқа бир пәйласоп хитай оттуриға чиққини йоқ яки җуңголуққа керәк болған, җаһан хәлқиму пайдиланса болидиған уқумлашқан нәзәрийиви бир парчә китаб елан қилинғини йоқ. Қисқиси бир катигорийиму иҗат қилалиғини йоқ. Милярд нопуси бар бир дөләт....

Бир милләт тилиниң иқтидари ипадиләш-қандақ ипадиләш; испатлаш-қандақ испатлаштин ибарәт, аввалқиси образлиқ тәпәккурға, кейинкиси абстракт тәпәккурға тәәллуқ болған қисқиси уқум яриталайдиған бир тил муһити болушни шәрт қилиду. Тил билән тәпәккур әнә шундақ муһитта паалийәт қилип, дуняға вә шу тилда сөзлишидиған милләткә уқум, категорийә тәқдим қилалайду. Җәмийәтниң тәрәққияти билән тил һәм тәпәккурниң тәрәққияти маслишалмиса тәрәққият дегән бу уқумни қандақ чүшәнгүлүк?!

Муәййән тилда уқум билән категорийә яритишқа тил муһити тәйярлап берәлмәйдиған хитай тилини өгиниш уйғур үчүн көтүрүп қопалмиғудәк һақарәт болсиму, уйғур бир хил күчниң күчниң мәҗбурлишиға дуч келиватиду.

Һиндистанда әнглийиниң мустәмликә һөкүмранлиқини инглиз тили өгәнгән һиндилар ағдуруп ташлиди. Қазақистан, қирғизистан, әзәрбәйҗанда русийиниң миллий һөкүмранлиқини рус тилини өгәнгән қазақ, қирғиз, азәрийлар ағдуруп ташлиди. Тил йоқилиш билән милләтму йоқилиду дәп алдирап һөкүм чиқириш техи балдурлуқ қилиду. Коммунизмни иҗат қилғучиларниң бири сталин “дуняда милләттин башқа һәммә нәрсә йоқилиду, милләт йоқалмайду” дәп көрсәткәндәк, уйғур миллитиниң тәқдири һәргиз хитай һөкүмранлириниң ойлиғинидәк болмайду.

Уйғурлар-өзиниң мәдәнийәт тарихида дөләт қурған, өзиниң тилини яратқан, күч вә һоқуқ билән сәлтәнәт тиклигән, қошна әлләргә мәсилән, җуңгодәк мәмликәтләргә тәһдит селип сәддичин сепилини селиш мәҗбурийитигә дучар қилған, бүгүнки бейҗиң шәһирини селип бәргән, чаңән шәһәр хәлқини уйғурчә нахша-усул ойнашқа өгәткән, хитайниң таң ханиданлиқиға һәрбий җәһәттә ярдәм бәргән.

Тарихта шундақ қилалиған уйғурни бүгүн хитайниң миллий һөкүмранлири йоқиталамдикинә?!

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.