Erkinlik sariyi pakistanning Uyghurlarni xitaygha ötküzüp bergenlikini tenqid qildi

Pakistan hökümiti yéqinda türkistan islam herikitining ezaliri, dep qarilighan bir türküm Uyghurlarni tutqun qilip, ularni xitaygha ötküzüp bergen idi. Bu weqe chet'eldiki Uyghur teshkilatlirining shiddetlik tenqidige uchrighan.
Muxbirimiz erkin
2009-05-07
Share
FreedomHouseLogo-305 Süret, erkinlik sariyining logosi.
www.freedomhouse.org Din élindi.

Merkizi amérika paytexti washin'gtondiki xelq'ara kishilik hoquq teshkilati ‏ - erkinlik sariyi peyshenbe küni bayanat élan qilip, pakistan da'irilirining yéqinda mezkur dölettiki bir guruppa Uyghur sergerdanlirini xitaygha ötküzüp bergenlikini, buning bilen islam'abad da'irilirining xelq'ara qanunlarni ayagh asti qilghanliqini eyiblidi.

Bayanatta "bu délo xitayning rayondiki tesir da'irisi küchiyiwatqanliqining shundaqla Uyghurlarning memliket ichi we sirtida qanchilik asan zerbige uchraydighanliqining roshen ipadisi" déyilgen.

Erkinlik sariyining mezkur bayanatni élan qilghan mezgili pakistan prézidénti zerdari amérikini ziyaret qilip, prézidént obama we afghanistan prézidénti hamid karzay bilen talibanlarning tehditige qarshi hemkarliqni kücheytish toghrisida söhbet élip bériwatqan mezgili idi.

Mezkur bayanat pakistanning bu yil 3 ‏ - ayda 9 neper Uyghur musapirni " türkistan islam partiyisining ezasi" dep qarilap, xitaygha ötküzüp bergenlik weqesige tunji qétim bir xelq'ara teshkilatning inkas qayturushi, islam'abadning xelq'ara qanunlarni ayagh asti qilish blen eyiblinishi bolup hésablinidu.

Erkinlik sariyi bayanatta, xelq'ara qanunning her qandaq shexsni kishilik bixeterliki kapaletke ige bolmighan döletlerge ötküzüp bérishni chekleydighanliqini eskertip, "xitay da'im térrorluq we bölgünchilik wehimisini qollinip, kommunistik hakimiyetke tinch wastilar bilen qarshi turghuchi Uyghurlarni qolgha almaqta, ten jazasi bermekte we ölüm jazasigha höküm qilmaqta," dep tekitligen.

Bayanatta erkinlik sariyining ijra'iye mudiri jénifér windsorning mundaq dégenlikini bayan qildi": erkinlik sariyi pakistan we bashqa döletlerni xitayning térror heqqidiki asassiz dawringini ret qilip, xelq'ara qanunlargha asasen Uyghurlarni qoghdashqa chaqiridu."

Erkin sariyi kishilik hoquq programmisining yuqiri derijilik xadimi alen bork radi'omizgha bergen mezkur weqe heqqidiki bayanatida pakistan da'irilirini eyiblidi. Bu weqening özliride parakenchidilik peyda qilghanliqini bildürdi. U "biz özimizni nahayiti parakendichilik ichide hés qiliwatimiz. Adaletsiz mu'amilige uchrash éhtimali bolghan bu shexslerni qayturush, qa'idige asasen ret qilinishi kérek idi. Lékin pakistan bu mesilide nahayiti eski ish qildi. Biz pakistanningla emes, belki Uyghurlar musapir bolup yashaydighan xitaygha qoshna ellerning buninggha oxshash heriketlirige diqqet qilimiz" deydu.

Xitay 2001 ‏ - yili rusiye we ottura asiyadiki döletler bilen shangxey hemkarliq teshkilatini qurup, bu döletlerni mezkur ellerde yashaydighan Uyghur musapirlirini xitaygha ötküzüp bérishke righbetlendürüp kelgen. Pakistan bolsa shangxey guruhining resmiy ezasi emes, lékin mezkur teshkilatning közetküchi ezasi idi.

Pakistan ilgiri xitaygha ötküzüp bergen Uyghurlarning éghir jazalan'ghanliqigha da'ir misallar bar. Xitay hökümiti étiwetken we muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilghan Uyghur musapirlardin ismayil semet we muhemmet toxtilar pakistan xitaygha ötküzüp bergen kishiler idi.

Erkinlik sariyining ijra'iye mudiri jénifér windsor erkinlik sariyining bayanatidiki sözide "pakistanning Uyghurlarni ötküzüp bérish weqesi xitayning rayondiki küchi zoriyiwatqanliqining, shangxey hemkarliq teshkilatini milliy we diniy az sanliqlarni basturush yolida ustiliq bilen qolliniwatqanliqining ispati," dégen.

Erkinlik sariyidiki alen bork xanim bolsa, xitayning térrorluqqa qarshi turush kürishi Uyghurlarni zor xeter astida qaldurghanliqini eskertti. U mundaq deydu": térrorluq hemkarliqi süyi'istimalgha aylinip qalghandek qilidu. Xitayning térrorluq heriketlerge bergen tedbiri nahayiti ilastikiliq bolup, bu nurghun kishilerni xewp xeter astida qoyghandek, bolupmu Uyghurlarni xitayning térrorluqqa qarshi turush herikitining nishanigha aylandurup qoyghandek qilidu."

Pakistan yaki xitay hökümiti hazirgha qeder xitaygha ötküzüp bérilgen 9 neper Uyghurning ismi we ularning hazir qeyerde tutup turuluwatqanliqigha da'ir tepsiliy uchurlarni ashkarilap baqmidi. Erkinlik sariyi yéqinda élan qilghan bir doklatida 2008 ‏ - yili xitayning Uyghurlargha qaratqan basturushi jiddiyleshkenlikini, tutup turush jeryanidiki kishini guman'gha salidighan ölüm - yitim, ten jazasi, ölüm jazasi we qolgha élish weqelirining pütün bir yil jeryanida üzlüksiz yüz bérip turghanliqini tekitligen idi.

Erkinlik sariyidiki alen bork xanim, xelq'ara organlarning xitaygha qayturulghan mehbuslarni sürüshtürüsh, ular bilen körüshüsh mumkinchiliki qiyin bir mesile bolup qéliwatqanliqini bildürdi. U " xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri we chet'el hökümetlirining xitaygha qayturup bérilgen bu Uyghurlar bilen uchrishish mumkinchiliki bardek qilmaydu. Bu kishiler bilen uchriship, qanun resmiyetlerni közitishni telep qilish amérika shundaqla gepning toghrisini éytqanda, pakistan üchün muhim dep qarilishi kérek idi. Lékin men ishlarning bundaq bolidighanliqigha guman bilen qaraymen" dep körsetti.

Pakistan da'irilirining Uyghurlarni xitaygha ötküzüp bérish weqesi amérikida güentanamodiki Uyghurlarni qandaq bir terep qilish toghrisidiki munazire taza kücheygen mezgilde yüz bergen idi.

Erkinlik sariyining ijra'iye mudiri jenifér windsor bayanattiki sözide güentanamodiki Uyghurlarni qoghdash kéreklikini tekitligen bolup, u "amérikining ijabiy ölge yaritip, amérika bixeterlikige tehdit salmaydu, dep qaralghan bu kishilerni qoghdishi, ularni amérika we jazagha uchrimaydighan bashqa döletlerge orunlashturushi nahayiti muhim" dégen.

Bork xanim bu toghrisida mundaq deydu": amérika bu Uyghurlarning amérika bixeterlikige tehdit salmaydighanliqini békitti. Amérikigha bu kishilerge yardem qilip, ularni qobul qilish qiyin kelmekte. Bashqa döletler bolsa mesile emes, lékin amérika ularning bir qisimini qobul qilishni xalimaywatidu. Méningche ularni qobul qilish aq saray qet'iy turghandila andin mumkin bolsa kérek."

Peyshenbe küni amérika dölet mejlisidiki ezalar prézidént obamaning güentanamodiki tutqunlarni amérikigha orunlashturush pilani üstide munazire élip bardi. Dölet mejlisidiki bezi jumhuriyetchi ezalar tutqunlarni amérikigha orunlashturushni qiyinlashturush mezmunidiki bir qanun teklip layihisi teyyarlighan.

Xitay tashqiy ishlar ministirliqi pakistan da'irilirining Uyghurlarni xitaygha ötküzüp bérish qararini qarshi alidighanliqini bildürgen idi. Lékin pakistandiki zatlar pakistanning serhat rayonida pa'aliyet élip bériwatqanliqini ilgiri sürgen "türkistan islam partiyisi" namidiki teshkilat torda bayanat élan qilip, pakistan xitaygha ötküzüp bergen Uyghurlarning mezkur partiye bilen alaqisi barliqini ret qilghan idi.

Türkistan islam partiyisining bayanatchisi abdulla mexsud " tutqunlarning lohor qatarliq jaylarda ish ‏ - oqet qiliwatqan mezkur partiye bilen munasiwetsiz türkistanliqlar" ikenlikini ilgiri sürgen.


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet