Miras fondi jem'iyiti: 'xitayning kishilik hoquq xatirisi köngülni ghesh qilidu'

Bash shtabi amérikidiki "miras fondi jem'iyiti" doklat élan qilip, xitay kishilik hoquq xatirisining ademning könglini ghesh qilidighanliqini we peqet yaxshilanmighanliqini otturigha qoydi.
Muxbirimiz jüme
2010-08-24
Élxet
Pikir
Share
Print

Doklat, xitaygha qaritilghan kishilik hoquq siyasiti jehette obama hökümitige teklip bérish bilen bashlan'ghan. Doklatta mundaq déyilgen " obama hökümiti uniwérsal erkinlikini qoghdashni xitay xelq jumhuriyitige qaratqan ashkara we mexpiy diplomatiyisining merkizi qilishi kérek."

Doklatta xitaydiki kishilik hoquq xatirisining 1989 - yilidin buyan peqet yaxshilanmighanliqi, hetta bezi hallarda nacharlashqanliqi otturigha qoyulghan.

Bu heqte toxtalghan doklat aptori waltér lohman xitay hökümitining aldi bilen öz nopuzi üchün köprek waqit ajratqanliqini ilgiri sürdi. U mundaq dédi " xitay hökümiti, bolupmu xitay kompartiyisining eng köngül bölidighini özining réjimini saqlap qélishtin ibaret boldi."

Waltér lohman bash shtabi amérika paytexti washin'gton alahide rayonigha jaylashqan "miras" fondi jem'iyiti asiya tetqiqat merkizining diréktori.

Uning bildürüshiche, xitay hökümiti töwen qatlamda kishilerge iqtisadiy jehette bezi erkinliklerni yaritip bérip, öz réjimini saqlap qélishqa shara'it hazirlighan, emma puqralargha bashqa jehetlerde héchqandaq hoquq bérilmigen.

Waltér lohman, "siyasiy hoquq jehette del iqtisadiy erkinlikning eksiche boldi. Eger kishilerge siyasiy hoquq bérilse, ular qanuniy jehettin hökümetni soraqqa tartalaydu. Bu hökümetning nopuzini ajizlashturalaydu" dédi.

Bu heqte toxtalghan Uyghur kishilik hoquq programmisining diréktori hénriy shajefiskining qarishiche, xitaydiki kishilik hoquq xatirisining yaxshilanmasliqida ichki we tashqi ikki xil seweb bar iken.

Hénriy shajefiski mundaq dédi: "aldi bilen xitay hökümiti öz döliti ichide herqandaq jehette jawab bérishke mejburlanmaydu. Eger xitayda bashqilarning siyasetke arilishish hoquqi bolghan we xitay xelqining hökümetni soraq qilish hoquqi bolghan bolsa, xitay hökümiti öz réjimini saqlap qélish üchün xelqning hoquqini bunchilik bimalal depsende qilalmighan bolatti."

Hénriy shajefiskining bildürüshiche, xitayda kishilik hoquq xatirisining yaxshilanmasliqidiki tashqi seweb bolsa xelq'ara bésimning izchil bolmasliqi iken.

Doklat 23 ‏ - awghust élan qilindi. Doklatqa, " xitaydin xitaydiki köngülsiz kishilik hoquq xatirisige jawab élish kérek" nam bérilgen. Doklat jem'iy 13 bet. Doklat, amérika tashqi ishlar ministirliqi 2009 - yili élan qilghan kishilik hoquq doklati asasida, bir chüshendürüsh matériyali xaraktéride yézilghan.

Doklatta, xitaydiki kishilik xatirisige omumiy jehettin qarap chiqilghan bolghachqa, Uyghur kishilik hoquq weziyiti heqqide köp melumat bérilmigen.

Doklatta Uyghurlar heqqide mundaq déyilgen: "1998 - yilidin bashlapla, amérika tashqi ishlar ministirliqi xitay hökümitining amérika awazi, erkin asiya radi'osi we britaniye radi'o téléwiziye shirkitining xitayche, Uyghurche we tibetche anglitishlirini izchil tosqanliqini otturigha qoyup keldi."

Hénriy shajefiski mezkur doklatta Uyghurlar heqqide yuqiriqidin bashqa tepsiliy uchur bérilmigenlikidin epsuslinidighanliqini bildürdi. U mundaq dédi: "elwette Uyghur éli bek sezgür rayonlarning biri. Xitaylarmu bu rayonni xitay dölet menpe'etining négizi dep süretlewatidu. Meyli qandaqla bolmisun, amérikigha jaylashqan bir teshkilat bundaq qilmasliqi kérek idi."

Doklat aptori waltér lohmanning chüshendürüshiche, doklat amérika tashqi ishlar ministirliqi élan qilghan dunyadiki döletlerning kishilik hoquq ehwali heqqidiki doklatqa asasen teyyarlan'ghanliqi, doklatta Uyghur heqqide uchurlar bolsimu, mexsus bölüm ajritilmighachqa özliri teyyarlighan doklatta Uyghurlar heqqide azraq toxtilishqa mejbur bolup qalghan.

"Bundaq qilishimizda elwette qestenlik yoq. Biz ötkende rabiye qadirni nutuq sözleshke teklip qilduq. Bizmu bashqilargha oxshashla Uyghur kishilik hoquq weziyitige köngül bölimiz. Doklatqa biz bularning her bir tereplirini kirgüzüshke amalsiz qalduq."

Waltér lohman ependi yene, Uyghur weziyitigimu yéqindin diqqet qilip kéliwatqanliqini, Uyghur kishilik hoquq weziyitining yenila nachar ikenlikini ilgiri sürdi.

Miras fondi jem'iyiti 1973 - yili qurulghan bolup, kishilik erkinlik, en'eniwi amérika qimmet qarshi jehetlerde tetqiqat élip baridighan jem'iyettur.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Toluq bet