Ghuljida bir Uyghur saqal qoyghanliqi üchün 5 yilliq qamaq jazasigha höküm qilindi

Xitay da'iriliri Uyghur élining ghulja shehiride ayali chümbel tartidighan bir Uyghurni saqal qoyghanliqi sewebidin xurapatliq bilen eyiblep, 5 yilliq qamaq jazasigha höküm qilghan. Bu, xitay da'irilirining Uyghur élide diniy qiyapetni jinayet hésablap, Uyghur dindarlirini qamaq jazasigha höküm qilish weqelirining tipik örneklirining biridur.
Muxbirimiz erkin
2010-08-20
Share
saqchi-uyghur-tekshurush-1-305 Uyghur elining herqaysi jaylirida qurulghan tekshurush ponkitlirining biride, qoralliq xitay saqchi bir uyghurning salahiyitini tekshürüp soraq qilmaqta.
AFP Photo

Bu yil 52 yashlardiki nurtay memet ghulja shehirining yéngi hayat mehelliside olturidighan sheher nimkarliridin bolup, tamchiliq we qoshumche kirakeshlik qilish bilen tirikchilik qilidighan bir a'ilining atisi idi. U, buningdin 3 yil burun ghulja sheherlik j x da'iriliri teripidin qolgha élin'ghan bolup, u xurapatliq qilish, jem'iyet amanliq nizamigha xilapliq qilish bilen eyiblen'gen.

2007‏ - Yili ghulja sheherlik xelq sot mehkimisi uning üstidin sot achqan. Sot mehkimisi j x da'irilirining eyiblishini orunluq dep qarap, uni xurapatliq qilghanliqini muqimlashturghan hem shu asasta 5 yilliq qamaq jazasigha höküm qilghan. Nurtay memetning ayali xalide xanim radi'omizning ziyaritini qobul qilip, sotning hökümi heqqide toxtaldi.

Bezi analizchilarning eskertishiche, saqal - burut qoyush musulmanlarda sünnet dep qarilidu. Lékin, nurtay memetning délosi xitay edliye organlirining islamdiki bezi sünnetlerni xurapatliqqa baghlap, "jinayet" ornida jazalawatqanliqining tipik örnikidur. Sot mehkimisining hökümnamiside nurtay xurapatliq qilish bilen eyiblen'gen bolsimu, lékin uning "jinayet" shekillendüridighan qandaq konkrét ish - heriketlerde bolghanliqini chüshendürmigen.
 
Xalide xanim sotning hökümidiki xurapatliq "jinayiti" peqet nurtay memetning saqal qoyghanliqidin ibaret ikenlikini ilgiri sürdi. U nurtay memetning naheqchilikke uchrighanliqini eskertip, lékin, a'ilining iqtisadi seweblerdin yuqiri derijilik sot organlirigha erz qilishqa maghduri yetmigenlikini bildürdi.
 
Nurtay memetning jaza mudditi toshushqa yene 2 yil waqit bar. U jaza mudditini shixodiki bir türmide ötewatqan bolup, xalide xanim uning bilen axirqi qétim bu yil 3‏ - ayda körüshüp kelgen. Xalide yoldishining salametlik ehwalining yaxshi emeslikini bayqighanliqini, da'irilerning ularni peqet 3 minutla körüshüshke ruxset qilghanliqini bildürdi.
 
Da'iriler nurtay memetni xitay jinayi ishlar qanunining 62 - maddisigha asasen jazalighan bolup, xitayning bu herikitini tenqid qilghuchilar diniy erkinlikke munasiwetlik dilolarni jinayi ishlar qanunigha sélip jazalashning toghra bolmaydighanliqini, buning xelq'ara ehdinamilargha xilap bolupla qalmay, déloning tebi'itige xilap ikenlikini ilgiri sürmekte. Biz mezkur délogha da'ir tepsiliy uchurgha ige bolush üchün yéngi hayat saqchixanisigha téléfon qilghan bolsaqmu, lékin téléfon'gha chiqqan nöwetchi xadim so'allirimizgha jawab bérishni ret qildi. Uning eskertishiche, bu türlük siyasi yaki diniy dilolarni sheherlik dölet amanliq etritidin sorishimiz kérek iken.

Xitayning diniy erkinlik xatirisi amérika we xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining izchil tenqidige uchrap kéliwatqan sahelerning biridur. Amérika dölet ishliri ministirliqi we xelq'ara diniy erkinlik komitéti élan qilghan bu heqtiki doklatlarda, xitayning tinch diniy pa'aliyetler bilen zorawanliq heriketlirining chek - chégrisini ajratmay, qara - qoyuq basturuwatqanliqi tenqidlen'gen.

Lékin, xitay hökümiti bu türlük tenqidlerni ret qilip, xitayda diniy erkinlikning qanuni kapaletke igilikini eskertip kelgen idi. Junggo ijtima'iy penler akadémiyisi yéqinda "diniy erkinlik kök tashliq kitabi" élan qilip, Uyghur, tibet qatarliq milletlerning diniy erkinliktin behriman bolup kéliwatqanliqini ilgiri sürgen.

En'gliyining london shehiridiki Uyghur weziyet analizchisi enwer toxti ependi, ghulja sheherlik sotning nurtayni jinayi ishlar qanunigha sélip jazalighanliqini muhakime qilip, lékin bu yerdiki négizlik mesile nurtaygha bérilgen jazaning éghir - yénikliki emes, eng muhimi xitayning saqal - burut qoyghanlarni jazalashtiki muddi'asi dep körsetti. Enwer toxtining eskertishiche, xitayning chümbel tartqan ayallar, saqal - burut qoyghan kishilerni xurapatliq bilen eyiblep jazalishidiki muddi'asi Uyghurlargha qaratqan pisxilogiyilik bésimni kücheytishtur.

Xalide xanim eyni chaghda yoldishining sotigha qatnishalmighanliqini bildürdi. Uning eskertishiche, u eyni chaghda yüzige chümbel tartip yürüdighan dindar ayallardin bolghanliqi üchün, sot meydanigha kirishke jür'et qilalmighan. Lékin, xalide xanim hazir chümbilini éliwétishke mejbur bolghanliqini, asasiy qatlam we saqchixana xadimlirining pat - pat uning öyige kélip, barghan - kelgen yerlirini sürüshtürüp turidighanliqini bildürdi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet