Ghuljida 2 Uyghur cheklen'gen widi'o körgenliki üchün qamaqqa höküm qilin'ghan

Xitay da'iriliri 11‏ - séntebir weqesidin kéyin Uyghur élide oxshimighan pikir we köz qarashtiki Uyghurlarni basturushni kücheytip, bu xil kishilerni "üch xil küchler" yaki dölet bixeterlikige tehdit salghuchilar, dégen qalpaqlar bilen jazalighan idi.
Muxbirimiz erkin
2010-08-25
Share
Irpan-Ilham-sotta-15-yil-kesilgen-305 Süret, yingne sanjish weqeside töhmetke uchrap 15 yilliq qamaq jazasigha uchrighan oqughuchi érpan ilhamning ürümchi sotidiki körünüshi.
www.youtube.com Din élindi.

Lékin da'iriler yéqinqi yillardin béri basturush da'irisini kéngeytip, xitayning hökümet siyasitige qarshi mezmundiki eserlerni oqughan, sin'alghu kassiti anglighan yaki körgen Uyghurlarni jazalashni kücheytken. Igilishimizche, da'iriler ghuljida bu xil kishilerdin ikki Uyghurni qamaq jazasigha höküm qilghan.

Xitay da'iriliri yéqinqi bir - ikki yildin béri ghulja qatarliq jaylarda siyasi we dini basturush obyéktini kéngeytip, nishanini musteqilchi yaki öktichi mezmundiki eserlerni oqughan, sin'alghu kassiti anglighan yaki körgen Uyghurlarni basturushqa qaratqan. Buningdin burun ghuljida saqal, burut qoyghan bezi dindar Uyghurlarning xurapatliq qilish bilen eyiblinip qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqigha da'ir xewerler ashkarilan'ghan idi. Lékin da'irilerning basturush obyékti saqal, burut qoyup, atalmish"xurapatliqni terghip qilghan" Uyghurlarni jazalash bilen cheklinip qalmighan. Biz igiligen eng yéngi uchurlardin ghuljida yene ayrim - ayrim 6 yilliq we 2 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin'ghan ikki Uyghurning mezmuni saghlam bolmighan sin'alghu kassiti körüsh we tarqitish bilen eyiblinip qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqi melum boldi.

Qamaq jazasigha höküm qilin'ghan ghuljiliq Uyghurlardin ababekri ömer ürümchidiki bir shexsi chine - qacha dukinida xizmetchi bolup ishleytti. U, 2007‏ - yili 10 - ayda tengritagh rayonluq j x da'iriliri teripidin qolgha élinip, bir yildin kéyin ‏6 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin'ghan. Hazir ürümchi 3‏ - türmide jaza mudditining toshushini kütüp yatqan ababekrining "jinayiti" siyasi mezmuni saghlam bolmighan sin'alghu kassiti saqlashtur.

Ababekrining délosidin xewerdar ghuljiliq bir xanimning bildürüshiche, xitay edliye da'iriliri ababekrini kassét sewebidin jazalighan bolsimu, lékin uning zadi qandaq kassit ikenliki melum emes iken, u, sot mehkimisining ababekrini "hizb‏ - ut teqrirchilik" bilen eyibligenlikini bildürdi.

Xitay edliye organliri pikir erkinlikige yatidighan délolarda qanunni mejburiy tedbiqlap, Uyghurlarni qesten éghir jazalash bilen eyiblinip kelgen. Bu mesile her nöwetlik amérika - xitay kishilik hoquq söhbitide talash‏ - tartish qozghap kéliwatqan mesile bolup, amérika xitayni qanun boyiche dölet bashqurushqa chaqirip kelgen.

Bu yil 30 yashlardiki ababekri qolgha élin'ghanda uning téxi yéngi toy qilip emdila 2 ay tolghan "shérin ay"mezgili idi. Saqchilar uni qolgha élish bilen qalmay, uning ayalini bulaqtaghdiki ayallar tutup turush ornigha solap, 26 kün tutup turghan. Xitay da'irilirining ababekrini xitay jinayi ishlar jaza qanunining qaysi maddisigha sélip jazalighanliqi melum emes. Ismini ashkarilashni xalimaydighan yuqiriqi xanim, sotning hökümide uning jinayi ishlar qanunining konkrét qaysi maddisigha xilapliq qilghanliqi, uning qanun'gha xilapliq qilghudek qandaq konkrét qilmish sadir qilghanliqigha da'ir tepsilatlarning tilgha élinmighanliqini eskertti.

Lékin, ababekri atalmish siyasi mezmuni saghlam bolmighan kassitlarni körgenlik sewebidin qamaq jazasigha höküm qilin'ghan ghuljidiki birdin bir Uyghur emes. 2009‏ - Yili qolgha élinip bu yil 4‏ - ayda 2 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin'ghan imam sulayman, atalmish yuqiriqi "jinayet" bilen jazalan'ghan ghuljidiki Uyghurlarning yene biridur. 4 Perzentlik imam sulayman qassapchiliq bilen jahandarchiliq qilidighan ghulja kasipliridin idi.

Imam sulayman qolgha élin'ghandin kéyin, bu uning a'ilisige tesir körsitip, uning ghuljidiki bir ottura téxnikomda oquydighan chong qizi mekteptin qalghan. Bu yil 16 yashlardiki ikkinchi oghli bolsa dadisining kespige warisliq qilip, a'ilining yükini kötürüshke mejbur bolghan. Uning 7 yashliq kichik oghli bolsa, her küni dadisini kütüp, kündilik tapshuruqi we émtihan netijisini dadisigha körsitishke aldiraydiken. Imam sulaymanning délosidin xewerdar bir xanimning eskertishiche, da'iriler uni sherqiy türkistan islam herikiti rehbiri hesen mexsumning sin'alghu kassétisini körgenlik sewebi bilen qolgha élip, "bölgünchilik qilish jinayiti" bilen eyibligen.

Xitay da'iriliri burun atalmish mezmuni saghlam bolmighan sin'alghu kassiti anglighan yaki körgen Uyghurlarni jerimane qoyush we memuriy toxtitip qoyush jazasi bérip, ikki üch heptilik solap qoyatti. Lékin analizchilarning eskertishiche, yuqiriqi Uyghurlarning kassét körgenlik sewebidin jazagha tartilishi da'irilerning wijdan erkinlikige yatidighan adettiki ish, heriketlerni jinayi ishlar jaza qanunigha sélip jazalawatqanliqining ispatidur.

Gerche imam sulaymanning jaza mudditi toshushqa bir yil waqit qalghan bolsimu, lékin nöwette uning qeyerde tutup turuluwatqanliqi melum emes.

Ismini ashkarilashni xalimaydighan yuqiriqi xanimning eskertishiche, yéqinda da'iriler imam sulaymanni ürümchidiki melum bir türmige yötkep ketken. Da'iriler yötkep kétishtin burun uning a'ilisige xewer qilmighan shundaqla ürümchidiki qaysi türmige yötkep kétilgenlikini hazirghiche éytip bermigen.

Dunya Uyghur qurultiyi xitay da'irilirining ababekri ömer we imam sulaymanlarni kassét körgenlik sewebidin jazalighanliqini eyiblep, bu Uyghur xelqining pikir we uchurgha érishish erkinliki éghir depsende qiliniwatqanliqini namayen qilidighan eng yéngi weqelerning yene biridur, dep körsetti. Qurultay bayanatchisi dilshat rishit b d t we xelq'ara jem'iyetning rayonda yüz bériwatqan ishlargha köngül bölüshini telep qilip, rayon'gha xelq'ara tekshürüsh ömiki ewetishning zörürlükini yene bir qétim eskertti.

Dilshat rishit yene, her bir shexisning özi xalighan kassétini körüshi bu xelq'ara ehdiname we xitay qanunlirida kapaletke ige qilin'ghan adettiki eng eqelli hoquqtur deydu. U bu hoquqning cheklinip, kishilerning jinayi jazagha tartilishi rayonda ziddiyetni téximu keskinleshtürüwétishtin bashqa ishqa yarimaydighanliqini agahlandurdi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet