Uyghur xanim: chong dadam shéng shisey türmiside öltürülgen

Shéng shisey 1933-yildin 1944-yilghiche Uyghur élining siyasiy kontrolluqini qoligha éliwalghan lyawningliq xitaydur.
Ixtiyariy muxbirimiz yalqun
2012.11.05
sheng-shisey.jpg 1933-Yildin 1944-yilghiche Uyghur élining siyasiy kontrolluqini qoligha éliwalghan lyawningliq xitay shéng shisey.
en.wikipedia.org

Eyni chaghda u özini xitaydiki jang jéshi we maw zédong bilen teng orunda turidighan üch kattiwash, xelq'araliq fashizmgha qarshi küresh sépidiki alte rehberning biri, dep atiwalghan bolsa, bügünki künde bir qisim xitay milletchiliri uni jang shölyang, jang zolin qatarliq atiqi bar xitay milletchiliri qatarigha tizmaqta.

Xitayche chiqidighan “Sina” tor bétidiki bir maqalide “Jang zolin sherqi shimalni yapon'gha bermey saqlap qalghan bolsa, shéng shisey shinjangni sowétqa tartquzup qoymay, saqlap qalghan chong töhpikardur.” dep maxtaydu. Emma xitayche chiqidighan “Kompyutér öyi” namliq yene bir tor bette shéng shiseyge baha bérip, “Shéng shisey tughma qara niyet militarist, wehshiy tongguz bolup, shinjangdiki Uyghurlardin az dégende 150 ming ademning jénigha zamin bolghan” dep, yazidu.

Shéng shisey Uyghur élining yéqinqi zaman tarixida Uyghurlarning qan-yashlirigha ariliship ketken, zulum, qiynash, dehshet we ölümlerning makani bolghan dehshetlik türmilerning xojayinidur. Uyghur tilida chiqidighan neshr epkarlirida we tor inkaslirida shéng shisey dégen bu nam qanxor, jallat, yawuz, wehshiy dégendek sözler bilen süpetlen'gen. U Uyghur élige hökümranliq qilghan 11 yil ichide Uyghurlarning arisida yétiship chiqqan meripet igilirini, ilghar pikirlik ziyaliylarni, tereqqiyperwer baylarni, milletning ehwaligha köngül bölidighan diniy ölimalarni qolgha élip, ürümchidiki tagh astilirigha yasalghan türmilerning zey, soghuq, qarangghu kamérlirida qiynap öltürgen idi.

“Shinjang tarix matériyalliri” ning 35-sanidiki bir maqalide körsitilishiche, shéng shisey her xil usulda öltürgen Uyghurlarning sani 127 mingdin ashqan bolup, bu töwendikidek bir qanche türlük ehwalda ölgenlerning sanini öz ichige alghan.
1. Jay-jaylardin tutup ekélip, ürümchide öltürgen yurt kattiliri, diniy ölimalar, ilghar pikirlik, oqumushluq kishilerning sani 57 ming.
2. Ma xusen qoshunlirini qoghlap yoqitish jeryanida aq uruslar teripidin öltürülgen we abduniyaz kamal qozghilingigha qatnashti dep öltürülgenlerning sani 30 ming.
3. Altaygha altun kan qézish üchün Uyghur élining jenubidin tutup kélin'gen, achliq, acharchiliq azabidin ölüp ketkenlerning sani 40 ming.

Yuqirida tilgha élin'ghan 127 ming san herqaysi wilayet, nahiye, sheherlerning türmiliride öltürülgenlerni öz ichige almighan bolup, xitay hökümiti buninggha munasiwetlik emeliy pakitlarni élan qilishni taki hazirghiche izchil cheklep kelmekte. Eslide xitayche yézilghan bu pakitliq matériyallar gomindangning shéng shiseyni nazaret qilish üchün ürümchige ewetken ademliri teripidin teyyarlan'ghanliqi éhtimalgha nahayiti yéqin bolup, bu matériyallar 1957-yili eyni chaghdiki rus kulubi bilen edebiyat-sen'etchiler birleshmisining ariliqidiki lapasliq karidorni tazilawatqan exmet ziya'i, abdukérim xoja, téyipjan éliyof qatarliq Uyghur edibliri teripidin tépiwélin'ghan. Kéyin bu matériyallar sha'ir abdukérim xoja teripidin edebiyat-sen'etchiler birleshmisining partiye sékrétarliqigha tapshurulghan.

“Kucha tarix matériyalliri” da bayan qilinishiche, shéng shisey 1938-yili kucha nahiyisidiki yurt kattilirini, qol ilikide bar bay sodigerlerni, ilghar pikirlik jama'et erbabliri we tereqqiyperwer diniy ölimalarni tutqun qilishqa buyruq chüshürgen bolup, bir kéchidila 100 din artuq ademni biraqla tutqun qilghan,hetta bezilirini neq meydanda étip tashlighan. Shu qétimqi tutqunda iz-déreksiz ghayib bolghanlarning sani 89 neper bolup, bularning qandaq öltürülgenliki heqqide taki hazirghiche éniq bir uchur yoq. Shu qétimqi tutqunda chong dadisidin ayrilip qalghan, hazir türkiyide yashawatqan bir xanim ziyaritimizni qobul qilip anisidin anglighanlirini bayan qilip berdi.

Shéng shisey teripidin öltürülgen Uyghurlarning arisida Uyghur xelqining nurghunlighan ot yürek oghlanlirimu bar bolup, xoja niyaz hajim, abduxaliq Uyghur, qutluq haji sherqiy, abdulla damollam, memtili tewpiq ependim, abduraxman ependim, rustem palwan qatarliqlar bularning tipik misalliridur.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.