' Бир қәдимий мәдәнийәт йәр билән йәксан қилинмақта '

Йәрлик хитай һөкүмити тәрәққий қилдуруш намида қәшқәр шәһири қәдимий шәһәр райониға җайлашқан туралғу ларни чеқип йөткәшкә башлиған. Бу һәқтә "вашингтон почтиси" гезитидә мәзкур гезитниң бейҗиңдики ишханисиниң мудири моуррин фаңниң "бир қәдимий мәдәнийәт йәр билән йәксан қилинмақта" мавзулуқ мақалиси елан қилинди.
Мухбиримиз җүмә
2009-03-24
Share
Qeshqer-konaSheher-kochiliri-305 Қәшқәр кона шәһәр кочилири.
RFA Photo

Мақалидә, қәдимий қәшқәрниң бу хам кесәк өйлиригә яндашқан мәдәнийәт йилтизиниң тәһдиткә учраватқанлиқи оттуриға қоюлған.

Мақалә, мундақ башлиниду: " нәччә йүз йиллардин буян, уйғур дукандарлар бу қәдими шәһәрниң коча яқилирида нан вә отунларни, ата бовилири алтун тәңгиләргә сетивелип әвладму - әвлад қалдурған бу хам кесәк өй игилиригә сетип сода қилип кәлгән иди."

Мақалидә, әмдиликтә бу " сирлиқ қәсирсиман һойла - арам, коча - койлар" ниң һөкүмәт даирилири тәрипидин қалақ вә яки хәтәрлик дәп қарилип " һаят йолини" тәрәққий қилдуруш пиланиниң тәһдитигә учраватқанлиқи илгири сүрүлиду.

Бу һәқтә уйғур фолклор тәтқиқатчиси җәмийәтшунас меһрай абдулим ханимму охшаш қарашни оттуриға қойған болсиму, әмма у йәнә хитай һөкүмитиниң бундақ сиясәтни қоллинишидики йошурун сәвәб қандақтур уйғурларни тәрәққий қилдуруш болмастин, бәлки хитайларниң уйғурлар топлишип олтурақлашқан районлардин қорқидиғанлиқи, шуңлашқа бундақ районлардики нопусни тарқақлаштуруш арқилиқ уйғур миллий мәдәнийәт туйғусини суслаштуруп ассимилятсийә қәдимини тезлитиш икәнликини оттуриға қойди.

Меһрай ханим әсли үрүмчигә җайлашқан педагогика университетиниң сабиқ оқутқучиси вә фолклор тәтқиқатчиси болуп, у һазир америкида шу саһә бойичә тәтқиқатини давам әтмәктә. Дәрвәқә мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған санлиқ мәлуматлардин мәлум болушичә, нөвәттә қәшқәр шәһәр ичи нопуси 220 миң болуп, буниң 42 пирсәнти қәшқәрниң кона шәһәр районида яшайдикән.

Мақалидә көрситилишичә, қәшқәр кона шәһәр райондики бу өйләрниң бири қисимлири чеқилған, йәнә бир қисимлириға " чеқилиду" дегән бәлгиләр селинған, нәтиҗидә бу хил сиясәт кишиләрдә наразилиқ, ечиниш вә ғәзәплиниши туйғулирини кәлтүрүп чиқарған.

Мақалә хитайниң уйғур елидә йүргүзгән, уйғурларни хизмәт пурсити вә иқтисади тәрәққиятниң сиртида қалдуруш, қош тил маарип сияситини йүргүзүш қатарлиқ намувапиқ сиясәтлириниң һәр қайси тәрәплирини ихчам тиллар билән әслитип өткән болуп, қәшқәрдики өй чеқиш һәрикитиниң шу хилдики әң йеңи сиясәтләрниң бири икәнлики илгири сүрүлгән.

Мақалидә 48 яшлиқ бир уйғур аялниң ейтқанлирини нәқил елип көрсәткән болуп, нам шәрипини ашкарилашни халимиған бу уйғур аял: " улар бизни хитайлардәк яшашқа мәҗбурлимақчи, әмма биз қәтий қошулмаймиз" дегән. Бу аял йәнә һөкүмәт тәминләйдиған өйләрдә һойла - арам вә күн нури йоқлуқини билдүргән вә мундақ дегән " бу бизниң земинимиз. Биз буни һөкүмәттин сетивалмиған. Улар башта кәп бақсун, гәпни шу чағда дейишимиз."

Мақалидә қәшқәр кона шәһәр районидики башқа уйғурларниң ейтқанлиридин нәқил елип оттуриға қоюшичә йәнә, бу йәрдики уйғурларниң һечқайсиси көчүшкә рази әмәс икән.

Фолклор тәтқиқатчиси меһрай ханимниң көрситишичә, хитай һөкүмити шу хилдики өй чеқиш, уйғурлар топлишип олтурақлашқан мәһәллиләрни көчүрүп тарқақлаштуруш сияситини ғулҗа, ақсу вә үрүмчи қатарлиқ шәһәрләрдиму синақ қилип нәтиҗә қазанғандин кейин, кейинки һәрикәт нишани қәшқәргә қаратқан.

Йәрлик һөкүмәт даирилири бу һәқтә пикир беришни рәт қилғандин кейин мақалә аптори илгири қәшқәрдә уйғур туралғу өйлирини тәтқиқ қилған бейҗиң педагогика университети җуғрапийә институтниң профессори ву дийәнтиңни зиярәт қилған болуп, ву дийәнтиң қәшқәрдики бу өйләрниң бәкму илмийлиққа игә икәнликини, бу өйләрниң язда салқин, қишқа иссиқ болуш алаһидиликигә игә һәмдә екологийилик муһитини асрашқиму бәк баб келидиғанлиқини илгири сүргән.

Әһвал шундақ икән хитай һөкүмити немә үчүн бу қурулушларни "қалақ, хәтәрлик" дегән намлар билән чиқмақчи болиду? бу һәқтә фолклор тәтқиқатчиси меһрай ханимниң қарашлири өзгичә.

Меһрай ханим йәнә қәшқәр қәдими шәһәр районини уйғур мәдәнийәт еңини техиму бейитип туридиған бәлгиләрниң бири дәп қариса, хитай профессор ву дийәнтиңму қәшқәр кона шәһәр райониниң һазир ешип қалған һәққи уйғур әнәниви мәдәнийитигә вәкиллик қилидиғанлиқини илгири сүргән.

Ву дийәнтиң йәнә бу кона шәһәр райониниң уйғур ислам мәдәнийитини әкс әттүридиғанлиқини өзгәртмигән һалда униңдики қоюқ әсли пурақни сақлап қалғили болидиғанлиқини көрситиш билән биргә бу имарәтләр чеқилғандин кейинки әндишисини ипадиләп: " бу йәрдә уйғур мәдәнийити ашу хам кесәк өйләргә сиңип кәткән. Әгәр бу имарәтләр чеқиветилсә буларға бағланған ашу мәдәнийәтму ханивәйранчилиққа учрайду" дәп тәкитлигән.

Меһрай ханимниң бу җәһәттики қарашлириму тамамән охшаш болуп, у бу өйләрниң чеқилишини уйғур мәдәнийәт йилтизиға урулған пичақ дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.


Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт