Abdughopur qutluqof: sowét razwétchiki hakim jappar manga éytip bergen sirlar (2)

Muxbirimiz ümidwar
2019-03-14
Élxet
Pikir
Share
Print
Sha'ir abdughopur qutluqof (ongdin birinchi) ataqliq sha'irlar sawut iskenderof we muhemmet'imin obulqasimof bilen. 2014-Yil almata.
Sha'ir abdughopur qutluqof (ongdin birinchi) ataqliq sha'irlar sawut iskenderof we muhemmet'imin obulqasimof bilen. 2014-Yil almata.
RFA/Oyghan

Qazaqistandiki ataqliq Uyghur sha'iri, 82 yashliq abdughopur qutluqofning eslishiche, u, 1975-yili yazda eyni waqittiki qirghizistan sowét sotsiyalistik ittipaqdash jumhuriyitining paytexti frunzé, yeni hazirqi bishkek shehiride yashaydighan sowét ittipaqining 1944-1949-yilliri arisidiki Uyghur diyaridiki milliy azadliq inqilab ishlirigha mexsus ewetken razwédka xadimi doxtur hakim jappar yarullabékof bilen uning öyide ötküzgen söhbetning témisi exmetjan qasimi qatarliq milliy inqilab rehberlirining teqdirige munasiwetlik mexpiyetlikke a'it bolghan.

Abdughopur qutluqofning eslishiche, hakim jappar özining abdughopur qutluqofni chaqirtip kélishtiki sewebning exmetjan qasimi qatarliqlarning tragédiyelik qismetlirige a'it sirlarni uninggha éytip bérip, kéyinki ewladlargha ashkarilash üchün ikenlikini éniq éytqandin kéyin sözini exmetjan qasimi qatarliqlarning 1949-yili, 8-ayning 23-24-künliri ghuljadin ayrilip, almutagha yétip kelgen künlerde moskwadin kelgen sowét ittipaqining yuqiri derijilik rehbiriy wekilining ular bilen ötküzgen keskin munazirilik söhbitidin bashlighan. Chünki u shular bilen moskwa wekili arisidiki söhbetke terjimanliqqa sélin'ghan, bu 1949-yili, 8-ayning 24-künidiki weqe idi.

Hakim jappar bu terjimanliqta exmetjan qasimi, général is'haqbék munonof we bashqilarning her bir sözini ruschigha sözmu-söz terjime qilip bergen hem moskwa wekilining sözlirinimu birmu-bir Uyghurchigha terjime qilghanliqi üchün ularning herbir sözlirining toluq éside saqlan'ghanliqini éytip, birmu-bir bayan qilghan.

Hakim japparning éytishiche, moskwa wekili exmetjan qasimining béyjingdiki xitay memliketlik siyasiy meslihet kéngishining yighinigha qatnishishi we bu yighinda xitay kompartiyesi rehberlirige özlirining héchqandaq siyasiy shert we teleplirini qoymay, xitay kompartiyesining barliq siyasiy programmilirigha shertsiz boysunushi kéreklikini éytqan. Biraq, exmetjan qasimi bundaq qilmaydighanliqini we özliriningmu teleplirini otturigha qoyidighanliqini, yeni "Musteqilliq pikrini éytip", moskwa wekilining tekliplirini ret qilghan.

Sowét ittipaqining 1944-1949-yilliri arisida ghuljida pa'aliyet qilghan razwétchiki, doxtur hakim jappar sha'ir abdughopur qutluqof qatarliqlargha sözlep bergen bu tepsilatni oxshashla 1944-1949-yillardiki milliy azadliq inqilab qatnashquchisi, milliy armiye kapitani, 1960-1990-yilliri özbékistanda yashighan Uyghur alimi asim baqighimu sözlep bergen bolup, asim baqi hakim japparning sözlep bergen bu sirlirini özining "Xunzirliq" namliq kitabidimu tepsiliy bayan qilgha idi. Yeni, hakim japparning abdughopur qutluqofqa sözlep bergen mezkur söhbet jeryani bilen asim baqigha sözlep bergen söhbet jeryani asasen oxshashliqqa igidur.

Qirghizistanning bishkek shehiride yashaydighan, qirghizistan dölet uniwérsitétining dotsénti, Uyghur tarixi we pelsepisi tetqiqatchisi, 1949-yili exmetjan qasimi qatarliqlar bilen birge hayatidin ayrilghan ashu 8 kishining biri abduréshit iminning oghli ekberjan bawudonof mezkur weqe heqqide öz pikrini bayan qilip, hakim jappar sözlep bergen ashu almutadiki söhbetke, exmetjan qasimi qatarliqlarning Uyghur xelqining siyasiy menpe'etliride ching turghanliqigha ishinidighanliqini bildürdi.

Sowét ittipaqining 1944-1949-yillarda ghuljada turup, sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabini teshkillesh, alaqilishish we bashqa xizmetlirige yéqindin arilashqan hakim jappar yarullabékofning exmetjan qasimi bilen moskwa wekilining 1949-yili, 24-awghust küni almutada ötküzgen söhbiti heqqidiki melumatlirini delilleydighan sowét ittipaqi we yaki xitay terep héchqandaq birer höjjetni élan qilmighan bolup, bundaq bir mexpiy söhbetning bolghanliqi peqet hakim japparning bayanliri arqiliq Uyghur menbeliridila körülidu.

Abdughopur qutluqofning aghzidin mezkur söhbetning mezmunlirining dawamini kélerkin qétimda anglaysiler.

Bu ulinishtin programmining toluq tepsilatini anglang.

Toluq bet