Бир әсирлик мәхпий доклат: абдулла розибақиниң болшевиклардин уйғурларниң азадлиқини қоллишини тәләп қилиши(1)

Мухбиримиз үмидвар
2020-01-09
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Йәттису тәвәсидә совет һакимийитини орнитишқа мунасип төһписини қошқан сиясий әрбабларниң бири, уйғур хәлқиниң мунәввәр пәрзәнти абдулла әхмәт оғли розибақийеф.
Йәттису тәвәсидә совет һакимийитини орнитишқа мунасип төһписини қошқан сиясий әрбабларниң бири, уйғур хәлқиниң мунәввәр пәрзәнти абдулла әхмәт оғли розибақийеф.
RFA

Абдулла розибақи русийә һөкүмитини қәшқәрийәдики инқилабқа қозғашқа тиришқан

Тарихий издинишләр шуни көрсәттики 20-әсирдә уйғурларниң өзлирини хитай милитаристлар һөкүмранлиқидин азад қилип, өз миллий мустәқил җумһурийитини қуруш һәрикити 1917-йили русийәдә йүз бәргән өктәбир сиясий өзгиришидин кейин қайтидин башланған вә күнсайин күчәйгән, 1920-йиллириға кәлгәндә уйғур елиниң һәр қайси җайлирида мәхпий йәр асти тәшкилатлар қурулуп, өз паалийәтлирини башлиған. Болупму, чар русийә һөкүмранлиқидики йәттису, ташкәнт, әнҗан вә иссиқ көл әтрапида яшайдиған уйғурлар өктәбир өзгиришидин кейинки оттура асия районида йүз бәргән өзгиришләргә актип қатнишиш билән бир вақитта өзлириниң ана вәтининиң азадлиқини қолға кәлтүрүш үчүнму һәрикәтләрни башлап, түрлүк тәшкилатларға уюшқаниди. Оттура асия районидики уйғур милләтпәрвәрлири, зиялийлири арисидиму өз вәтинини азад қилиш қизғинлиқи күнсайин күчәйгәниди. Әнә шу вақитта оттура асиядики уйғур тәшкилат рәһбәрлири ленин вә сталин рәһбәрликидики совет русийәси һакимийитидин өзлириниң инқилабиға ярдәм беришини вә қоллишини көп қетим тәләп қилди. Әнә шундақ тәләп қоюшни асас қилған доклатларниң бири 1922-йили, 11-айниң 11-күни оттура асия уйғурлириниң рәһбәрлиридин абдулла розибақийеф тәрипидин тәйярлинип, әйни вақитта ленин кесәллик билән йетип қалғанда униң вәзиписини ада қиливатқан русийә коммунистлири партийәси мәркизий комитетиниң секретари сталинниң намиға әвәтилгән.

Русийә дөләтлик иҗтимаий-сияси тарих архипханисидики 62-фонд, 2-алаһидә папка, 64-делода 27-39-япрақ номури бойичә сақланған мәзкур мәхпий доклат, 90 нәччә йил вақит өткәндин кейин мутәхәссисләр тәрипидин ашкариланған болуп, мәзкур «розибақийефниң сталинға йоллиған уйғурлар арисида ишләш тоғрисидики доклати» намлиқ доклатта совет һөкүмитиниң қәшқәрийә, йәни шәрқий түркистанда инқилаби һәрикәтләрни елип берип, хитай мустәмликичи һакимийитини ағдуруп ташлаш пәйти кәлгәнлики вә буниң зөрүрлүки көрситилип, русийә компартийәсиниң һаман бир күни бу мәсилә билән шуғуллинидиғанлиқи шәрһиләнгән.

1918-1920-Йиллиридики совет русийәсиниң оттура асиядики сиясити, җүмлидин уйғурлар мәсилисигә тутқан позитсийәси һәққидә издәнгән қазақистандики тура университетиниң профессори абләт камалофниң қаришичә, 1918-1920-йиллири совет һакимийити ички урушта өзини мустәһкәмләш үчүн шәрқ хәлқлириниң азадлиқи вә һәтта мустәқиллиқини қоллайдиған мураҗиәтнамиләрни елан қилип турған, һәтта хитай һәққидиму әнә шундақ мураҗиәтнамиләрни елан қилған. Бу мураҗиәтнамиләрдин уйғур вә башқа шәрқ хәлқлири совет һакимийитини өзлириниң азадлиқи үчүн ярдәм бериду дәп қарап, униңдин үмид күткәниди. Бирақ, советләрниң идийәси билән әмәлийити даим бирдәк болмиди.

Абдулла розибақийеф сталинға уйғурларниң инқилабини қоллашни тәләп қилип әвәткән доклатиниң баш қисмини: «хитай мустәбит һакимийитиниң һөкүмранлиқи астидики шинҗаңдики, йәни қәшқәрийә вә җуңғарийәдики уйғур хәлқлириниң ( таранчилар, туңганлар вә қәшқәрликләр) барлиқ қийин һаятини билишим билән бир вақитта йәнә мәзкур хитай мустәмликисидики күчийиватқан инқилаби һәрикәтләр мунасивити билән мәзкур доклатни йезишни өзүмниң мәҗбурийити дәп билдим» дәп башлап, өзиниң мәзкур доклатни йезиш сәвәблирини чүшәндүрүп, бир тәрәптин русийәдики йүз бәргән инқилабларниң бу җайға күчлүк тәсир көрситиш билән хәлқниң хитай мустәбитлиригә болған қаршилиқлириниңму күчийиватқанлиқи, йәнә бир тәрәптин хитайниң өзиниң ички қисмидин тартип, баҗ-селиқларни ашуруп, хәлқниң наразилиқини қозғаватқанлиқи, хәлқ ичидә омумий қаршилиқниң күчийиш җәряниниң хитайда, җүмлидин қәшқәрийәдә инқилаб қозғашқа әвзәл шараит һазирлаватқанлиқини шәрһлигән.

Қизиқ нуқта шуки, мәзкур доклатқа 1934-йили сталин тәрипидин уйғур дияриға, шең шисәйгә ярдәм беришкә әвәтилип, уйғурлар ичидә «қан ичәр үч һаҗиниң бири» дәп нам алған қадир һаҗи һашимһаҗиму имза қойған. Шуниңдәк йәнә «инқилаби уйғур иттипақи» мәркизий комитетиниң әзаси, туңганлардин полк командири магази мас анчиму қол қойған. Бу вақитларда оттура асиядики туңганларму уйғурлар билән бир сәптә иди. Мәзкур үч шәхс әйни вақитта оттура асиядики уйғур һәрикитиниң алдинқи қатардики рәһбәрлиридин иди. Буларниң һәммиси болшевикләр партийәсиниң әзаси болсиму, әмма улар шәрқий түркистанда инқилаб қозғап, хитай мустәмликә һакимийитини ағдуруп ташлап, миллий һакимийәт қуруш тәрәпдарлири иди. Доктор абләт камалофниң ейтишичә, әйни вақиттики оттура асия районидики йәрлик милләт коммунистлири һәм коммунист һәм өз миллитиниң мәнпәәтини көзләйдиған милләтпәрвәрләр болуп, уйғурларму шуларниң җүмлисидин иди.

Абдулла розибақийеф доклатида йәнә шәрқий түркистанда инқилаби һәрикәтләрни елип беришниң русийә болшевикләр партийәси үчүн қанчилик муһим истратегийәлик әһмийәткә игә икәнликини ишәндүрүшкә тиришип: «чүнки, оттура асиядики мәйли сиясий, мәйли һәрбий вә иқтисадий җәһәтләрдин болсун әң муһим истратегийәлик нуқтиларниң бири һиндистан вә афғанистанниң дәрвазиси болған қәшқәрийә яки шәрқий түркистандур. Сиясий мәнидин ейтқанда у шу қәдәр муһимки, чүнки у, қош зулум астидики йәрлик аһалиләр, йәни уйғур хәлқлири 95-96 % ни тәшкил қилған, бизгә әң йеқин қошна әлдур» дәп тәкитләйду.

Абдулла розибақийеф бу қош зулумларни: «бир тәрәптин хитай әмәлдарлириниң муштумзорлуқи, мустәбитлики вә өзидики бурҗуазийиниң рәһимсизләрчә омуми янчилиқ експилататсийәси, йәнә бир тәрәптин әнглийә һөкүмитиниң тәсири» дәп шәрһиләш билән биргә әнглийәниң қәшқәрдә қошун турғузуватқанлиқи вә башқа тәсирлириниң советләргә көрситидиған сәлбий тәрәплирини көрситиш арқилиқ совет рәһбәрлирини қәшқәрийәдә инқилаби һәрикәтләрни елип беришиниң муһим икәнликигә ишәндүрмәкчи болиду.

Толуқ бәт