Язғучи авут мәсимоф: абдуреһим турсунниң әсири “асия бүгүни” гезити оқурмәнлириниң сөйүп оқушиға еришмәктә


2014.01.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
abdurehim-tursun-305.png Уйғур алими абдуреһим турсун
misranim.cn

Қазақистанда рус вә уйғур тиллирида нәшр қилинидиған “асия бүгүни” гезити уйғур елидики уйғурлар арисидин йетишип чиққан тунҗи пәлсәпә пәнлири доктори, мәрһум абдуреһим турсунниң “дәсләпки оттура әсирләр уйғурлириниң пәлсәпиви идийилири” намлиқ китабини парчилар бойичә тонуштурушқа башлиған иди.

Гезит баш муһәррири, атақлиқ язғучи авут мәсимоф әпәнди абдуреһим турсунниң илмий әмгикигә юқири баһа берип, бу әсәрниң уйғурларниң өз пәлсәпә тарихи вә мәдәнийитини билишидә муһим әһмийәткә игә икәнлики, алимниң 29 йешидила пәлсәпә докторлуқ унваниға еришип, мундақ илмий әмгәкни рус тилида нәшр қилишида униң уйғурларниң пәлсәпә тарихинила әмәс бәлки пүтүн уйғур вә башқа түркий хәлқләрниң тарихи, мәдәнийити һәққидә әтраплиқ издәнгәнлики, бу саһәдә йезилған рус, явропа вә башқа алимлириниң әмгәклири билән йеқиндин тонушқанлиқини көрсәтти.

Авут мәсимоф әпәнди абдуреһим турсунниң “дәсләпки оттура әсир уйғурлириниң пәлсәпиви идийилири” мавзулуқ китабиниң гезит сәһиписи арқилиқ оқурмәнләрниң яхши баһасиға еришкәнлики вә буниңдин кейинму уларниң яхши көрүп оқушиға еришидиғанлиқини тәкитлиди.

Бүгүн биз йәнә абдуреһим турсунниң мәзкур әсириниң хуласә қисмини тонуштуримиз.

Мәлумки, уйғурлар тарихиниң техи мукәммәл өгинилмигән муһим саһәлириниң бири - дәсләпки оттура әсир уйғурлириниң миллий пәлсәпиви идийилирини мәхсус тәтқиқ қилип, түркшунаслиқ, шу җүмлидин, уйғуршунаслиқ илминиң тәрәққиятиға өзиниң бир кишилик төһписини қошқан алим абдуреһим турсундур. У өткәнки әсирниң 90-йиллириниң ахирлирида қирғизистан пәнләр академийисиниң академики, уйғурлар ичидин чиққан тунҗи пәлсәпә доктори, профессор әзиз наринбайеф рәһбәрликидә оттура асия хәлқлири, хусусән, уйғурларниң пәлсәпиви идийилири бойичә издинишкә киришип, нәтиҗидә 2002-йили қирғизистан пәнләр академийисиниң мәхсус диссертатсийә яқлаш кеңишидә “дәсләпки оттура әсирләр уйғур пәлсәпиви идийилириниң келип чиқиш мәнбәси вә еволютсийиси (буддизм пәлсәписи материяллири асасида)” темисида илмий әмгикини мувәппәқийәтлик яқилап чиқти һәм хәлқара өлчәмдә пәлсәпә доктори (Ph.D) Илмий дәриҗисини елишқа муйәссәр болған иди.

Мәзкур илмий тәтқиқатниң очуқ дәлили сүпитидә а. Турсун 2002-йили бишкәктә “дәсләпки оттура әсир уйғурлириниң пәлсәпиви идийилири” намлиқ монографийисини нәшр қилди.

Китаб әзиз наринбайефниң киришмә сөзидин, муқәддимидин, шундақла икки баб, хуласә һәм пайдилинилған әдәбиятлар тизимидин тәркиб тапқан. Биринчи баб “уйғур иҗтимаий-пәлсәпиви идийилириниң шәкиллиниши вә раваҗлинишиниң иҗтимаий-мәдәний амиллири” дәп атилип, у өз нөвитидә икки, йәни “уйғур иҗтимаий-пәлсәпиви идийисиниң шәкиллиниши вә раваҗлинишиниң иқтисадий, сиясий вә мәдәний шәртлири” вә “уйғур иҗтимаий-пәлсәпиви пикриниң шәкиллинишиниң идийилик мәнбәлири” намлиқ параграфлардин туриду. Әмди китабтики “уйғур мутәпәккурлириниң иҗтимаий-пәлсәпиви қарашлириниң раваҗлиниш алаһидиликлири” дегән баб төт, йәни “мутәпәккүрләрниң асасий көзқараш принсиплири”, “мутәпәккүрләрниң иҗтимаий-сиясий көзқарашлири”, “мутәпәккүрләрниң етикилиқ көзқарашлири”, “аләм мәнзирисиниң естетикилиқ қобул қилиниши” намлиқ параграфлардин ибарәттур.

Алим а. Турсун өзиниң бу тәтқиқатида илгири сүргән пикирлирини көплигән мәнбәләр асасида испатлайду. Китабта рус, уйғур, хитай вә түрк тиллирида йоруқ көргән 200 дин ошуқ илмий әмгәк пайдилинилған болуп, уларниң көп қисми рус тилидики әсәрләр игиләйду. Мәзкур әмгәк һазирму өз әһмийитини йоқатмиди.

Қирғизистан пәнләр академийисиниң академики, профессор әзиз наринбайеф, қазақистанлиқ алимлардин тарих пәнлириниң доктори абләт камалоф, филологийә пәнлириниң кандидат доктори руслан арзийеф, тарих пәнлириниң кандидат доктори зулфийә кәримовалар а. Турсунниң мәзкур әмгикини юқири баһалиған иди. Йеқинда а. Турсунниң юқирида аталған китабидин үзүндиләр қазақистанда нәшр қилиниватқан җумһурийәтлик мустәқил “асия бүгүн” гезитиниң бир нәччә санида бесилип, кәң оқурмәнләр билән йүз көрүшти.

А. Турсунниң китабиниң хуласә қисмида апторниң дәсләпки оттура әсирләр пәлсәпиви пикирлири, җүмлидин буддизм пәлсәпиви пикирлири һәққидики барлиқ көз қарашлири йәкүнләнгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.