Ekberjan bawudon: "Dadam abduréshit imin exmetjan qasimi bilen birge paji'ege uchrighan idi" (2)

Muxbirimiz ümidwar
2019-04-11
Élxet
Pikir
Share
Print
Sürette, exmetjan qasimi, seypidin ézizi, abdikirim abbasop we isqaqbek.
Sürette, exmetjan qasimi, seypidin ézizi, abdikirim abbasop we isqaqbek.
RFA Archive

1949-Yili, 8-ayda exmetjan qasimi qatarliq sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabi rehberliri bilen birge hayatidin ayrilghanlar ichide muxbir we terjimanliq salahiyetidiki 27 yashliq Uyghur ziyaliysi we edibi abduréshit iminmu bar idi. Abduréshit imin 20-esirning birinchi yérimida ötken, tonulghan yash zhurnalist, terjiman we ediblerning biri bolup, u 1944-1949-yilliridiki sherqiy türkistan inqilabining aktip qatnashquchisi, exmetjan qasimining yéqin yardemchiliridin biri idi.

Biraq, abduréshit imin exmetjan qasimi qatarliqlar bilen birge hazirghiche "Sirliq ayropilan hadisisi" dep qariliwatqan ashu 1949-yili 8-aydiki tragédiyening qurbanlirining birige aylandi. Uyghur tarixidiki ashu eng sirliq paji'e pütün Uyghur, qazaq, qirghiz qatarliq milliy azadliq inqilabi élip barghan xelqlerge küchlük tesir körsitipla qalmastin belki ashu qurbanlarning a'ile-tawabi'atliri buningdin biwasite eng éghir zerdab chekti.

Abduréshit iminning qirghizistan paytexti bishkek shehiride turushluq oghli, köp yillar Uyghur tarixi we siyasiy mesililiri boyiche tetqiqat élip barghan dotsént ekberjan bawudun ependining éytishiche, dadisining tuyuqsiz ölümige eyni waqitta uning anisi, momisi, taghiliri qet'iy ishenmigen. Uning anisi, yeni abduréshit iminning xanimi hazirmu hayat bolup, bu yil 94 yashqa kirgen.

Abduréshit iminning anisi, ayali, hetta uning oghli ekberjan bawudun we bashqilar eyni waqitta öz sezgüliri we ümidlirige tayinip, abduréshit iminni hayat dep ishen'gen we hetta ghuljadin sowét ittipaqigha köchüp chiqsaq belki körüshüp qalarmiz dep ümid baghlap, sowét ittipaqigha köchüp kélip yashighan. Ekberjan bawudon ؛ "Momam Uyghur, qazaq, qirghiz qatarliq türkiy xelqlerning en'enisi boyiche qulmaq sélishqa mahir idi, momam her küni dégüdek qulmaq sélip, qulmaqta körsitilginidek dadam abduréshit iminni 'oghlum bir yerde hayat bar iken. Yashawétiptu, özi yalghuz iken, lékin ehwali nacharken, ghemkin körünidu'dep sözlep yürgen shuningdek momam taki wapat bolghuche oghlining barliqigha ishen'gen. Hetta bashqa uruq-tughqanlirimizmu buninggha ishen'gen. Elwette, menmu ishinip, bir künlerde dadam bilen körüshüp qalarmen dep yashighan idim. Lékin qulmaqqa beribir men ishenmeyttim. En'ene boyiche burunqi waqitlarda köp ademler qulmaqqa ishinetti. Elwette beziler ishenmeytti, méning momam bek ishinetti" deydu.

Emma, ekberjan bawudon exmetjan qasimi bashliq milliy azadliq inqilab rehberliri we dadasining xitay hökümiti élan qilghandek "Ayropilan qazasi" bilen ölgen emes, belki suyiqest bilen ziyankeshlikke uchrighanliqigha, yeni "Öltürülgenliki" ge ishinidu.

Tarixiy menbelerge tayan'ghanda, exmetjan qasimi qatarliqlar ghuljadin ayrilip, ularning jesetliri top-toghra 6 ay bolghanda, yeni 1950-yili, 4-ayda sowét ittipaqidin ghuljagha élip kélin'gen bolup, ekberjan bawudonning eslishiche, u anisi, momisi we taghiliri bilen birge dadasining jesitini körüshke barghan. Wehalenki, héchkim élip kélin'gen bu jesetning abduréshit imin ikenlikige ishenmigen. Chünki, ularning körgini héch yüzi yoq, peqet yüz teripige paxtilar orunlashturup qoyulghan bir jeset bolup, uning kim ikenlikini bilgili bolmaytti. Shuninggha oxshash bashqilarmu oxshashla élip kélin'gen bu jesetlerning öz kishilirige ikenlikige ishenmigen.

Tarixiy menbelerge tayan'ghanda exmetjan qasimi abduréshit iminni mexsus muxbir we xitay tili terjimaniliqqa tallap özi bilen birge élip mangghan. Chünki, abduréshit imin eyni waqittiki Uyghur ziyaliyliri we inqilabchiliri ichide xitay we Uyghur tiligha mukemmel shexs idi, bezi menbelerde éytilishiche, sherqiy türkistan hökümiti wekilliri 1945-1946-yilliri arisida jang jijong bilen ötküzgen söhbetke bir qanche qétim abduréshit iminni terjimanliqqa élip barghan idi.

Abduréshit imin bilen birge "Inqilabiy sherqiy türkistan" gézitide xizmet qilghan, uning bilen dost ötken hazir almutada yashawatqan 91 yashliq munir yérzin ependining éytishiche, abduréshit imin xitay tiligha kamil bolup, u xitay we Uyghur ikkila tilda teng eser yazalaydighan zhurnalist we sha'ir idi. U exlaq peziletlik, kishilerge semimiy, xizmitige puqta shexs idi. Uning ölümi exmetjan qasimi qatarliq inqilab rehberlirining ölümi we milliy inqilabning paji'elik axirlishishi bilen birliship ketti.

Abduréshit imin 1922-yili ilidiki ilining dangliq yurtliridin xunxay mazarda tughulghan bolup, uning dadasi Uyghurlar arisida tunji bolup, mexsus "Ili tarixi" namida ili diyari tarixini yézip, sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabi rehbiri exmetjan qasimigha teqdim qilghan iminjan bawudun idi. Abduréshit imin 1948-yili, dadasining wesiyiti boyiche "Ili tarixi" namliq eserni köchürüp, exmetjan qasimigha tapshurghan idi.

U, kichikidin ghuljada xitay tilida bashlan'ghuch we ottura mektep terbiyesi alghan, 1941-1943-yilliri arisida "Ili géziti" ning xitay bölümide ishligen. 1944-Yili, 12-noyabirda sherqiy türkistan jumhuriyeti qurulghandin kéyin metbu'at orunlirida we kéyinrek "Inqilabi sherqiy türkistan" gézitide muherrir we muxbir bolup ishligen. Bezi tarixi uchurlargha qarighanda 1948-1949-yilliri arisida hetta exmetjan qasimi ghuljada "Inqilabiy sherqiy türkistan" gézitining xitay tilidiki nusxisi "Démokratiye géziti" ni neshir qildurghanda, abduréshit iminni xitayche gézitning mezmunlirini nazaret qilidighan sénzorchi bash muherrir qilip belgiligen idi.

Toluq bet