Америка вә уйғур дияри 1940‏-йиллар (2)

Мухбиримиз үмидвар
2020-08-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Американиң 33-муавин президенти һенрий валласе.
Американиң 33-муавин президенти һенрий валласе.
wikipedia.org

1943-Йили, 4-айда америка фашизмға қарши уруштики иттипақдашлиқни күчәйтиш мәқситидә уйғур диярида консулханисини қуруп, районда өз паалийитини башлиған болуп, у фашизмға қарши урушниң ғәлибисини қолға кәлтүрүштә өз иттипақдиши совет иттипақи билән болған һәмкарлиқни күчәйтишни халайтти. У һәргизму совет иттипақи билән дүшмәнлишишни халимайтти. Лекин, униң үрүмчидә консулхана ечип, өз паалийәтлирини башлиши хитай-совет риқабити күчийип кәткән шуниңдәк буниңда өлкә һөкүмдари шең шисәй муһим рол ойниған бир вәзийәткә тоғра келип қалди.

Гәрчә, шең шисәй җаң кәйши билән бирлишип, совет иттипақиға қарши туридиған қопал чариларни әмәлгә ашурсиму, лекин, бу өлкидә әмдила консулханисини ечип, өз паалийәтлирини башлиған, совет иттипақиниң японийәгә қарши урушқа қатнишишини қолға кәлтүрүшкә тиришиватқан америка өлкидә җиддий вәзийәт шәкиллинишини халимайтти. Чүнки, мәйли америка, мәйли совет иттипақи болсун, һәр иккилисиниңла бир-биригә һаҗити бар болуп, улар фашизмға қарши күрәштики иттипақчилиқни күчәйтишни вә фашизмни тез мәғлуп қилишни үмид қилатти.

Шең шисәйниң совет иттипақиға қарши һәрикәтлирини күнсайин күчәйтишигә әгишип, американиң чоңчиңдики әлчиси гаусс америка ташқи ишлири министирлиқиға мәхсус доклат йоллап, совет һөкүмитиниң шең шисәйгә нисбәтән достанә әмәслики, йәни рәқиблик нәзиридә икәнлики, шең шисәйниң давамлиқ һакимийәттә қеливәрсә чегра вәқәлири вә зиддийәтләрниң давамлишидиғанлиқини илгири сүргән. Бу мәсилиләрни тәтқиқ қилған доктор абләт камалофниң қаришичә, америка әлчиси гаусниң нәзиридә шең шисәй совет-хитай мунасивәтлириниң начарлишип кетишигә тәсир көрсәткән шәхс иди. 1944-Йили 7-сентәбир күни американиң чоңчиңдики әлчиханисиниң иккинчи катипи җон сервисниң дөләт ишлири министирлиқиға йоллиған «шинҗаңдики вәзийәт» намлиқ һөҗҗитидиму шинҗаңдики совет иттипақи тәсирлириниң тазилиниши, совет қошунлириниң елип чиқип кетилиши вә башқа күчлүк советқа қарши һәрикәтләрниң совет иттипақиниң японға қарши урушқа қатнишишиға тәсир йәткүзүши мумкинлики вә башқилар көрситилип, төт түрлүк тәклип оттуриға қоюлған.

Доктор әркин әкрәмниң қаришичә, мундақ әһвал астида америка дипломатлири пүтүн имканийити билән совет иттипақи билән америка арисидики мунасивәтләрни яраштуруш үчүн бир қатар һәрикәтләрни елип барди. Америка дипломатлири шең шисәйни шинҗаң һоқуқидин еливетиш совет иттипақи билән хитай арисидики җиддийликни пәсәйтишни күчәйтиду дәп қариди, пәрәз қилишқа болидуки, шең шисәйниң орнидин қалдурулушида американиң роли муһимдур.

Америка әлчиси гаус вашингтонға йоллиған доклатида шең шисәй давамлиқ «шинҗаңда қеливәрсә, совет русийәси билән болған мунасивәтниң бузулуши келип чиқиду, шең шисәй, хитайниң бирликидики йошурун хәтәр», «бизниң қаришимизчә, шинҗаңдики генерал шеңниң алмаштурулуши хитай-совет мунасивәтлирини яхшилашқа тосқун болуватқан муһим бир тосуқни елип ташлаш һесаблиниду» дәп қариғаниди.

Шең шисәйниң совет-хитай мунасивәтлирини җиддийләштүрүш ролини ойнаватқанлиқи, униң совет иттипақи билән хитай арисидики мунасивәтләрни яхшилап, японға қарши уруштики иттипақдашлиқни күчәйтишкә зиянлиқ икәнликини американиң 1944-йили үрүмчини зиярәт қилған муавин президенти валласему оттуриға қойғаниди. Һенрий валласе худди америка президенти франклин рузвелтқа охшашла фашизмға қарши уруш мәзгилидә, мәзкур иттипақни күчәйтиштә совет иттипақи билән хитайниң достлуқ мунасивәттә болушини қоллайдиған шәхс иди.

Һенрий валласе 1944-йили, 6-айда, совет иттипақи сәпирини ахирлаштуруп чоңчиңға бериш сәпиридә үрүмчидә тохтап, икки күн зиярәттә болған вә шең шисәй билән көрүшүп сөһбәтләшкән болуп, шең шисәй уни әң юқири қизғинлиқ билән дағдуғилиқ күтүвалған. Лекин валласе ахирида шең шисәйниң «совет иттипақи билән хитай арисидики мунасивәтләрни яхшилаш йолидики бир тосалғу» икәнликини тәкитлигән. Доктор әркин әкрәмниң қаришичә, валласениң хитай зиярити муһим истратегийилик әһмийәткә игә иди. Һәқиқәтән һ. А. Валласе 1944-йили, өзиниң совет иттипақи арқилиқ хитайни зиярәт қилиш сәпирини башлап, 17-июн күни ташкәнт, 20-июн күни алмута зияритини ахирлаштуруп, 21-22-июн күнлири үрүмчидә болди вә 22-июн күни үрүмчидин айрилип, 23-июн күни чоңчиңға йетип кәлгәниди.

Валласениң 10-июл күни өзиниң президент рузвелтқа йоллиған мәлуматида өзиниң үрүмчи зиярити вә шең шисәй һәққидики қарашлириниму оттуриға қойди.

Демәк, валласениң сәпиридин 3 ай өтүп, җаң кәйши шең шисәйни чоңчиңға йөткәп кәтти вә шең шисәйниң уйғурлар дияридики 12 йиллиқ зулмәтлик һөкүмранлиқ дәври ахирлашқан болсиму, әмма хитай гоминдаң партийәсиниң хитай шовинистик зулмәтлик дәври башлинип, уйғур қатарлиқ хәлқләрниң омуми қозғилиңида тармар болушқа йүзләнди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт