Америка вә уйғур дияри 1940-йиллар ( 3)

Мухбиримиз үмидвар
2020-09-17
Share
Henry-Wallace.jpg Американиң 33-муавин президенти һенрий валласе.
wikipedia.org

Америка диққәт қилған шәрқий түркистан җумһурийити вә миллий азадлиқ қозғилаңлири

Иккинчи дуня уруши партлап, америка, әнглийә вә совет иттипақиниң фашизмға қарши иттипақдашлиқи шәкиллиниши җәрянида 1943-йилидин етибарән уйғурлар дияридиму шең шисәй башчилиқидики хитай һакимийитигә қарши күрәшләр барғансери күчийишкә башлиди. 1943-Йили 4-айда америка қошма штатлириниң үрүмчидә консулханиси қурулғандин кейин америка һөкүмити өлкидики сиясий, миллий мунасивәтләргә, болупму өлкидики хәлқара мунасивәтләргә, йәни хитай тәрәпниң совет иттипақи билән болған мунасивәтләрни күнсайин йирикләштүрүп, җиддийлик пәйда қилиш билән буниң фашизмға қарши иттипақдашлиққа көрситиватқан тәсирлиригә диққәт қилди. Алтайда осман ислам қатарлиқлар башчилиқидики қораллиқ күрәшләрниң барғансери күчийишигә әгишип, американиң үрүмчидики биринчи консули едмон клаб вә чоңчиңдики баш әлчилири америка ташқи ишлар минстирлини вәзийәт һәққидә хәвәрләндүрүп турди.

1944-Йил 6-айда америка муавин президенти һенри валласе өзиниң совет иттипақи вә хитай сәпиридә үрүмчидә тохтап, бир күн һесабида зиярәттә болғандин кейин йәрлик хәлқләрниң шең шисәй зулумиға болған наразилиқини техиму чүшинип, узун өтмәй, 10-июл күни президент рузвелтқа йоллиған доклатида шең шисәйниң мустәбитликини тилған алди. У мундақ дегән: «бизниң хитайдики тунҗи бекитимиз синкаң өлкисиниң мәркизи дихуа (үрүмчи) болди. Өлкиниң баш валийси генерал шең шисәй типик милитаристтур. Һөкүмәт шәхсий болуп, сақчиларниң әтраплиқ назарәт қилиши билән иш елип бариду. Бу җай аһалисиниң 90% хитай әмәс, көпинчиси уйғур (түркий)лардур. Хитайлар билән хитай әмәс аһалиләр арисидики зиддийәт, бу мәсилини үнүмлүк һәл қилиш иқтидариниң аз яки йоқлуқи билән барғансери күчийиватиду. Икки йил илгири совет иттипақини қоллайдиған генерал шең һазир совет иттипақиға қарши болуп, синкаңдики совет иттипақиниң баш консули вә совет иттипақи пуқралириниң турмушини интайин қийинлаштурмақта.

Синкаң-ташқи моңғулийә чеграсидики әтиязда йүзбәргән қийинчилиқлар хитайниң ташқи моңғулийәгә қечип кәткән қазақ көчмәнлирини көчүрүп келишкә урунушлиридин вә арқидин моңғуллар арқисиға қайтурувәткән хитай қошунлири сәвәбидин келип чиққанлиқидин шүбһә қилишқа сәвәб йоқтур. Совет иттипақиниң ташқи моңғулийәдики министири моңғулийә айропиланлириниң хитайниң ташқи моңғулийәдики бомбилашлиридин өч елиш үчүн синкяңдики нуқтиларни бомбардиман қилғанлиқини баян қилди. У һазир бу әһвалға көңүл бөлмиди.

Совет иттипақи әмәлдарлири синкаңдики қийинчилиқларда генерал шеңға асаслиқ мәсулийәтни йүклиди, әмма бизниң дихуадики консулимиз вә баш әлчиханимиз әмәлдарлири шеңниң чоңчиңниң алдинқи сепи сүпитидә һәрикәт қиливатқанлиқини һес қилди. Синкяң йеқиндин көзитидиған райондур».

Америка муавин президенти валласениң президент франклин рузвелтқа йоллиған өзиниң совет иттипақи вә хитайдики сәпири һәм йәкүнлигән хуласилири қатарида мәхсус уйғур дияри вәзийити һәққидиму тохтилиши, җүмлидин шең шисәйниң өлкидики миллий зиддийәтләрни һәм совет иттипақи билән болған мунасивәтләрни күчәйтиветиватқанлиқини тәкитләп «синкаң йеқиндин көзитидиған райондур» дейиши муһим әһмийәткә игә. Униң қаришичә, уйғур дияри америка үчүн муһим көзитилидиған, йәни диққәт қилинидиған райондур.

1944-Йили америка муавин президенти валласениң зияритидин икки ай өтүп нилқа қозғилиңи партлиди. Арқидин җаң кәйши американиң тәсир көрситиши астида шең шисәйни йөткәп кәтти. 1944-Йили 12-ноябир күни ғулҗа қозғилиңи нәтиҗисидә мустәқил шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити қурулди. Буниң билән уйғур, қазақ вә башқа хитай әмәс милләтләрниң бирликтә омумйүзлүк миллий азадлиқ инқилабиға атлинип, 1945-йили 2-айда или вилайити, 9-айға кәлгәндә пүтүн үч вилайәттин хитай гоминдаң армийәсини арқиму-арқидин тазилаш һәтта қораллиқ қошунлар җәнубта ақсу, қарашәһәр әтрапи, қәшқәр, йәкән йөнилишлиридә җәң қилиш вәзийити шәкилләнди. Бу, явропада гитлер германийәси вә асия-тинч окянда японийә фашизмиға қарши урушниң, йәни 2-дуня урушиниң һәл қилғуч басқучиға киргән мәзгилгә тоғра кәлди. Әнқәрәдики һаҗи тәппә университетиниң тарих дотсенти әркин әкрәмниң қаришичә, бу вақитта америка уйғур дияриға әһмийәт бәргән болуп, чүнки бу җай америка билән совет иттипақиниң японийәгә қарши ортақ һәрикәт қилишиға тәсир көрситидиған район иди. Шуң бу җайдики қозғилаңларға диққәт қилмай турмайтти.

1945-Йили 2-айда америка, совет иттипақи вә әнглийәдин ибарәт үч қудрәтлик иттипақдаш дөләт башлиқлири ялта йиғинида ялта келишими һасил қилип, хитай бу келишимгә қатнаштурулмиди. ялта йиғинида совет иттипақиниң манҗурийәдики, йирақ шәрқтики, ташқи моңғулийәдики мәнпәәтлири капаләткә игә қилинди. Мәзкур үч дөләт арисидики иттипақдашлиқ техиму ашти. Мана бу вақитта хитай пүтүн күч билән или инқилабини совет иттипақиниң қилмиши, совет иғваси сүпитидә тәшвиқ қилип, совет иттипақи билән америка арисида ихтилап пәйда болушини үмид қилди. Әркин әкрәмниң қаришичә, америка тәрәпму советниң иттипақиниң уйғур дияри вә хитайдики мәқсити вә һәрикитидин гуман қилған болуп, униң мәқситини ениқлашқа йәнила әһмийәт бәрди.

Шәрқий түркистан җумһурийити қурулғандин тартип, таки 1945-йили 10-айғичә болған арилиқта вә униңдин кейин америка һөкүмити шәрқий түркистан җумһурийити қурған қозғилаңчиларниң барлиқ һәрбий-сиясий һәрикәтлиригә йеқиндин диққәт қилған болуп, америка тәрәп пәқәт хитайниң бу қозғилаңниң совет иттипақиниң һәрикити һәққидики тәшвиқати вә учурлириға тайинип қелиштин сақлинип, әһвални өз алдиға игиләшкә әһмийәт бәргәниди. Үрүмчидики америка консули роберт вард вә чоңчиңдики америка әлчилири хорас смит, харлей вә башқилар вәзийәт һәққидә америка ташқи ишлири министирлиқини даим хәвәрләндүрүп турди һәм бәзи тәшәббуслирини вә баһалирини оттуриға қойди. Американиң 1940-йиллардики уйғур дияри сиясити һәққидә издәнгән қазақистандики туран университетиниң профессори абләт камалофниң ейтишичә, америка бу вақитта хитайниң иттипақчиси болсиму, лекин уйғур диярида йүзбәргән қозғилаңларға, шәрқий түркистан җумһурийитигә хитайниң мәйданидин әмәс, башқичә қариған.

Америка тәрәп қозғилаңларниң партлаш сәвәблириниң әмәлийити һәққидә тоғра вә битәрәп йәкүн чиқиришқа тиришти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.